Ostara en de paashaas

Het begin van de lente is het moment van de lente-equinox. Met 21 maart zijn dag en nacht even lang. We zitten dan precies tussen de lichte en de donkere helft van het jaar. Daarna wint het licht van de duisternis. Op dit moment kunnen allerlei rituelen helpen, om de vruchtbaarheid van mens, vee en aarde te stimuleren. In de heidense tijd werden o.a. om die reden overal in Europa lentefeesten gevierd. Tegenwoordig vieren we op de eerste zondag, na de eerste volle maan, na de lente-equinox, als christelijke tegenhanger hiervan het Paasfeest. Naast de boodschap van dood en wedergeboorte, heeft dit feest verschillende onofficiële heidense elementen, zoals (paas)haas en paaseieren en een Godin genaamd Eostre. Ik ga proberen de geheimen van deze lentesymboliek te ontrafelen. Te beginnen met de lentegodin!

Eostre en Ostara

Beda Venerabilis – een 8e eeuwse Angelsaksische monnik en bijbelgeleerde – noemde de maand april Eosturmonath, de maand van Eostre:  ‘Eosturmonath heeft een naam die nu vertaald wordt als Paasmaand, en die ooit genoemd werd naar een godin van hen genaamd Eostre, in wiens eer feesten werden gevierd in die maand. Nu noemen ze het paasseizoen met haar naam en noemen de vreugden van de nieuwe rite met de tijd-geëerde naam van de oude gewoonte.’ 

Hiernaast is er mogelijk nog een ca. 10e eeuws gedicht over Eostre gevonden in het klooster Corvey te Westfalen. Het gaat als volgt:  ‘Eostar, Eostar, Eordhan modor, Geune these Acera vaxeandra, And virdhendra, Èa cinendra, Eluiendra, Frida him.’  Vrij vertaald betekend dit: ‘Eostar, Eostar, der aarde moeder, laat deze akker gedijen en groen worden, hem bloeien, vruchten dragen, vrede hem.’  Eostar is hier de naam van een godin van de aarde en de vruchtbaarheid. In de meeste versies van dit gedicht wordt echter gesproken van Erce in plaats van Eostar en de Eostar versie is nu spoorloos.

Nog steeds worden varianten van het woord Eostre gebruikt voor Pasen: Easter in Engeland en Ostern in Duitsland. Dit zou dus komen van Eostre; een Germaanse godin geassocieerd met het voorjaar. In de ‘vita Carola Magni’ van Einhardt (9e E nC) wordt het woord ‘Ostarmonath’ gebruikt voor april. Uit deze zinsnede werd geconcludeerd dat Eostra ook wel Ostara werd genoemd. Het bestaan van deze godin staat of valt met deze uitspraken. Verder zijn er geen teksten bekend over deze Angelsaksische Godin. (1)

Ostara_by_Johannes_Gehrts

Ostara, het oosten en de dageraad

Toch houd het spoor, over de herkomst van  ‘Easter’, hier niet op. Ostara en Eostre zijn etymologisch gelinkt aan het Oud-Indische Usas de naam van de Indische godin van de dageraad. De Romeinse godin van de dageraad Aurora – zeker in de spelling Ausosa – hoort ook in dit rijtje thuis. Bij de Grieken heet zij Eos. Zij is duidelijk linguïstisch verwant met Eostre. Eos wordt beschreven als een jonge, stralende, vruchtbare vrouw. Gevleugeld en rozevingerig begeleid zij de zon bij – in ieder geval het begin van – zijn rit door de hemel. (2) Het Oudhoogduitse Ostar betekende een beweging naar de opkomende zon, dus een beweging naar het oosten. Het Oosten als de plaats waar de zon opkomt, is hiermee tevens verwant aan de godin Ostara. (3)

Als je het jaar in termen van een dag zou beschrijven past de winter bij de nacht en de lente bij de ochtend. Het begin van de lente is zo het moment van zonsopkomst in het oosten! Het oosten, de lente en de dageraad horen in de Indo-Europese talen etymologisch bij elkaar. Ook qua symboliek passen dezen bij elkaar. Het moment van de dageraad is voor ons ook het moment van ontwaken. Je gaat van onbewust naar bewust. De bewuste gedachten nemen het weer over van de onbewuste droombeelden, wat ook past bij de lente en het oosten, dat traditioneel geassocieerd wordt met het denken.

Auroragoddess

(Aurora gaat de zonnegod voor tijdens de dageraad)

De naam ‘Eosturmonath’ voor april beklijfde niet. De naam van de maand werd – ook in onze streken – april. Dit komt uit het Latijn ‘mensis Aprilis’; de maand van Aphrodite. Waarbij April terug zou gaan  op Aphro, de verkorte naam van Aphrodite.  April kan ook van ‘aperare’; het werkwoord voor openen komen, ter aanduiding van de in de lente ontluikende (zich openende) natuur. (4)

 Voorlopers van Ostara

 Er is een frappante klankgelijkenis tussen Eostre en de Babylonische Ishtar, en tussen Ostara en de Phoenicische Astarte. Tussen deze godinnen liggen honderden jaren. Toch is het de vraag of deze gelijkenis toevallig is. Toen de Phoeniciërs Astarte introduceerden op Cyprus ontstond daaruit de Griekse godin Aphrodite.  Net als Inanna en Ishtar werd Aphrodite geassocieerd met de planeet Venus. Venus is de ochtendster die vlak voor zonsopgang zijn maximum aan helderheid bereikt en dus weer te vergelijken is met de dageraad! (5)

Ishtar heette Inanna in Sumerië. Dat het hier om dezelfde godin gaat is duidelijk uit haar mythe van de afdaling in de onderwereld die met enkele kleine wijzigingen exact zo wordt vertelt over Inanna. In dit verhaal daalt zij af in de onderwereld om – na grote beproevingen – stralend weer te herrijzen. Deze dood en wedergeboorte past zeer goed bij de lente.

Als je de lente equinox vergelijkt met de dageraad dan kan je deze zien als het moment van de geboorte van de zon. Je ziet de zon van achter de horizon tevoorschijn komen.  Op dat moment baart moeder aarde haar zoon, de zon. Ook de midwinter wordt wel aangeduid als tijdstip van deze geboorte. Dit is dan direct het moment van (her)schepping. De  Babylonische priesters reciteerden hun scheppingsverhaal ‘enuma elish’ in de tempel met nieuwjaarsdag, wat voor hun begon op de eerste volle maan na het begin van de lente. Hierna werd het Heilig huwelijk tussen koning en priesteres gevierd.

Sun-born out of egg

Het rode ei van de dageraad

De zon bij de dageraad werd soms gezien als een ei. Zoals in de Egyptische mythe waar Nut – de nachthemel – het zonne-ei legt. Zij eet haar kind ook weer op bij zonsondergang.(6) In scheppingsverhalen uit o.a. India, Griekenland en Finland ontstaat de wereld uit een ei. Vaak wordt dan de dooier de zon en het eiwit de maan. De Romeinen hadden een spreekwoord ‘Ab ovo usque ad mala’, wat van ei tot appel betekend oftewel van het begin tot het eind. Een ei wordt geassocieerd met het begin en de schepping en een appel meer met de dood en het einde. De zon komt op in het oosten als een rood-gouden ei en de zon gaat onder als een rode appel.  Uit deze mythen is te zien hoe het ei een symbool voor de schepping is en tegelijkertijd ook een symbool voor de zon. Mogelijk spelen eieren om deze reden zo’n grote rol met Pasen, en worden ze vanwege hun associatie met de zon traditioneel voornamelijk rood gekleurd. (7)

Wenet  de haasgodin van de dageraad

Zeer interessant is de Egyptische associatie van de haas met de dageraad. Zij hadden een haasgodin genaamd Wenet. Zij werd gezien als boodschapper van Thoth, brenger van vruchtbaarheid èn als degene die de dageraad begroet!  In spreuk  720 van de sarcofaag teksten staat:

 “…I am a dawn-god.  The plumes tremble when Nut ascends, those who are in the storm tremble… my voice is (that of) Wenet; …I regard myself as a dawn-god…”

De hiëroglief voor haas klinkt als ‘un’ wat openen of zijn/ bestaan betekend. Het is een haas boven een golf. De haas brengt door zijn vruchtbaarheid dingen in het open, in het bestaan, hij of zij creëert! (8)

Wenet

Toen de vijf belangrijkste goden van Egypte geboren moesten worden uit Nut werd dat verhindert door de oppergod Atoem. Thoth verzon een list om ze toch geboren te laten worden. Hij speelde een soort van schaak met de maangod Khonsu en won van hem 1/72e van zijn licht. Mogelijk liet Thoth dit gewonnen licht door zijn boodschapper de haas halen. In vele culturen worden de vlekken van de maan gezien als een haas die bezig is om over de maan te springen. Mogelijk deed zij dat in opdracht van Thoth om het licht en daarmee een mogelijkheid tot scheppen mee te nemen. (9) De geboorte van de vijf nieuwe goden is in ieder geval te zien als een nieuwe schepping. Verder word de haas wel afgebeeld als slachter van de maan-slang, wat de associatie met de maan versterkt.

Met het licht van de maan kon hij vijf dagen creëren waarin Nut haar kinderen (Isis, Osiris, Nephtys, Set en Horus) kon baren. Sindsdien kon de maan niet meer volop schijnen en ontstond de maancyclus waarin zij afnam van een volle maan tot slechts een sikkel.. Dit drama zal zich afgespeeld hebben met het begin van de lente als de donkere (maan)helft van het jaar niet meer heerst en het licht en de zon de overhand krijgt! Dit is een moment van schepping en zo is zowel het ei als de haas met een nieuw begin te associëren.

hare killing snake

(Afb. van de Egyptische haasgodheid Wenet met de maan-slang)

De paashaas

De haas werd ook gezien als gezel van de godin Aphrodite. Ook zij heeft een associatie met ‘openen’. De haas bezit de gaven van Aphrodite, zoals lust en vruchtbaarheid, in overvloedige mate. (10) Hij is daarmee een passend symbool voor de lente.

Mogelijk gaat het bij de Paashaas om de haas die over de maan probeert te springen om het licht van de maan te bemachtigen. Deze is nog steeds te zien op een volle maan. Vroeger werd er van meerdere dieren gezegd dat zij de paaseieren brachten. Ook de haan was een populaire eierenbrenger. Omdat het een onmogelijkheid is dat een haan of een haas een ei legt, moet het om een symbolisch ei gaan. Zeker de haan maar ook de haas zijn dieren die de zon verwelkomen bij de dageraad. De haan kraait dan luid, de haas die staart alleen maar. Het ei dat ze brengen moet wel een zonne- ei zijn! Directe bewijzen van gebruiken rondom de Paashaas komen pas voor in het 17e eeuwse Duitsland.  (11) Maar de haas is al millennia het dier dat hoort bij het begin van de lente!

rabbit_in_moon

Abe van der Veen

http://www.abedeverteller.nl

Zie voor meer interessants over de symboliek van de lente ook: http://wp.me/p26qJo-dZ over de helden van de lente!

1) Newall – An egg at Easter p. 384

http://en.wikipedia.org/wiki/%C4%92ostre

http://en.wikipedia.org/wiki/Talk%3A%C4%92ostre#The_Corvei_Manuscript:_Eostre.2C_Eostar.2C_and_Erce

 

2) Lankester – Acht jaarfeesten p. 110

3) Grimm – Teutonic mythology p. 291

4) http://www.etymologiebank.nl/trefwoord/april1

5) Griekse mythen – Robert Graves p.49

http://nl.wikipedia.org/wiki/Astarte

Verdere associaties zijn er nog mogelijk tussen deze Sumerische Inanna en Nanna (de vrouw van Balder) van de Scandinaviërs. Het is toevallig dat in twee verhalen over dood en wederopstanding, de hoofdpersonen Nanna en Balder zijn. Waarbij Nanna maar een letter afwijkt van Inanna en Balder de stam Bal van Baäl (de echtgenoot van Astarte) heeft!

Bij de Kelten kom je een vergelijkbaar koppel tegen in de stamgoden Beli en Don of Anna.  De godin Don of Anna, is ook verwant aan de Ierse Dana de stammoeder van het volk van Danu; het elfenvolk. Beli of Bel is de god die zijn naam gaf aan Beltane. Het feest van meiavond en het vuur van Bel. Nu ben ik geen taalkundige maar de gelijkenissen zijn toch opmerkelijk.

6) http://www.philae.nu/akhet/Ogdoad.html

In andere versies is het haar man de aardegod Geb die als gans het zonne-ei legt.

O Atum give me this sweet air which is your nostrils
for I am this egg which is in the Great Cackler,
I am the guardian of this great prop which separates the earth from the sky.
If I live, it will live; if I grow old, it will grow old;
if I breathe the air, it will breathe the air.
I am he who splits iron, I have gone round about the egg,
(even I) the Lord of Tomorrow.

7) Newall – An egg at Easter p. 207

Een reden voor de overmatige consumptie van eieren kan liggen in de vastengebruiken: Tijdens de vasten mocht men geen eieren eten, de eieren die dan gelegd werden, werden bewaard. Met Pasen mochten ze weer gegeten worden en dat moest dan ook wel in flinke mate, om de oude eieren te gebruiken voor ze slecht waren geworden.

8) Iles – Wenet the swift one http://mirrorofisis.freeyellow.com/id599.html

9) http://en.wikipedia.org/wiki/Moon_rabbit

10) Philostratus the Elder, Imagines 1. 6 http://www.theoi.com/Olympios/AphroditeTreasures.html

11) http://de.wikipedia.org/wiki/Osterhase

Verder: – De in Walker (Encyclopedia of myths and secrets p. 267) en op diverse internetpagina’s genoemde strofe over Eostre in het Angelsaksische gedicht Beowulf is naw een foutieve vertaling, ik kom hem iig nergens tegen.

– Ook het woord ‘spring’ voor lente is interessant. Het woord betekend inderdaad springen en kan je zo associëren met diverse lentegebruiken waarbij zo hoog mogelijk gesprongen werd om de oogst zo hoog mogelijk te laten groeien. Ook de haas springt hoog en zelfs van de zon werd beweerd dat hij met Pasen op het moment van zonsopkomst drie sprongetjes zou maken!! Roy – Traditional festivals p. 124

Advertenties

3 reacties

  1. Jules Bitter said,

    maart 21, 2013 bij 8:44 am

    Dank je Abe!

  2. maart 21, 2013 bij 10:53 am

    Graag gedaan 🙂

  3. Simone said,

    mei 9, 2014 bij 5:26 pm

    Yes! Thank you Mister! 🙂


Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s

%d bloggers liken dit: