De Groene Man

Tijdens een wandeling stelde ik me de vraag wie ben ik en wat is mijn band met de natuur om me heen? Ik keek op en een gezicht staarde naar me. Een stenen gezicht van bladeren op een geveltje ergens in Groningen. Dit was ca. 15 jaar geleden, maar de queeste naar de groene man in mezelf is nooit gestopt..

De groene man is de benaming voor dit zeer intrigerende ornament dat te vinden is in middeleeuwse kerken, maar ook op gevels van oude huizen. Hij wordt tegenwoordig gezien als het archetype van onze éénheid met de natuur of als symbool van mannelijke kracht verbonden met moeder aarde. Maar werd hij altijd zo gezien? Lees over mijn speurtocht naar de betekenis van de Groene Man..

Het uiterlijk en de geschiedenis van de Groene Man

In de architectuur wordt hij ook tête feuillu, mascaronne of masque feuillu genoemd en gezien als een ‘grotesque’ (net als waterspuwers, duivels en andere monsterkoppen). (1) Er zijn twee hoofdvormen: Het gezicht dat gemaakt is van blad (wangen, voorhoofd en kin zijn gevormd uit bladeren) en het gezicht waar het blad uit de mond spruit. Een derde zeldzame variant heet de bloedzuiger. Hierin komt er blad uit de ogen en oren. (2)

Combinaties van deze drie komen ook voor. Een vierde variant is het gezicht dat verscholen is achter bladeren. Deze variant komt zelden voor als ornament, maar is wel essentieel in het volksritueel van de Groene Man.

In kerken zit hij vaak onopvallend hoog op de kapitelen van pilaren of als sluitstuk van een ribgewelf. Vrijwel nooit zit hij op een prominente plek.

Op gevels van woonhuizen is hij wel duidelijk zichtbaar. Het gezicht is meestal van eik, acanthus of klimopblad en soms van wijnrank of meidoorn. Eén enkele keer is hij gekroond met een fleur-de-lis. Meestal is het een mannenhoofd, een duidelijke Groene Vrouw komt zelden voor. (3)

De eerste voorbeelden van het Groene Man motief zijn uit de 2e eeuw AD.  Ze staan op pilaren en grafmonumenten in Romeinse tempels uit verschillende uithoeken van het rijk. (4) In de Romaanse kerken vinden we her en der een voorbeeld, maar de grote bloei van de Groene Man vinden we in de Gotische kerken en kathedralen van de 12e t/m de 15e eeuw. Vervolgens duikt het in de renaissance ook op als versiering van woonhuizen in West-Europa, ook in Nederland. Na de eerste wereldoorlog verdwijnt de Groene Man – samen met alle andere ornamentiek – uit het zicht van de bouwkunst. Mede dankzij het oplevende heidendom krijgt de groene man vanaf de jaren tachtig van de vorige eeuw een nieuw leven in kunst en literatuur.

De naam van de Groene Man

Deze gegevens zeggen weinig over de betekenis van de Groene Man. Maar één keer is er een ornament gevonden met een inscriptie. Hierop staat Silvanus. Hij is de Romeinse heer van het woud en beschermer van de grenzen tussen woud en akker. Als de akker vergroot wordt moet er eerst een zoenoffer plaatsvinden voor Silvanus. (5) Een groen gezicht als dat van de Romeinse god en heer van het woud klinkt logisch, echter Silvanus wordt in de Romeinse kunst afgebeeld als een naakte bebaarde man met een bebladerde tak of een ontwortelde boom in zijn hand. Dit lijkt meer op een voorvader van de Wilde Man! Ook de Wilde Man wordt meestal afgebeeld als een ruigbehaarde (dit keer volledig behaard) woudman met een ontwortelde boom in zijn hand. Ik kom nog terug op deze connectie.

Verder zijn er enkele laat-Romeinse afbeeldingen van Oceanus de zeegod met een baard van vegetatie. (6) Qua thematiek kan ik Oceanus echter slecht plaatsen bij de rest van de groene mannenafbeeldingen.. Voor de rest is het tasten in het duister naar de oorspronkelijke naam van de Groene Man.

Dit speculeren, is dan ook in ruime mate gedaan. Hij wordt geassocieerd en geïdentificeerd met Cernunnos, Robin Hood en met de elfen. Met Adonis en Dionysos, met de duivel, maar ook met Christus. En voor al die associaties is wel iets te zeggen, behalve dan een werkelijk bewijs en directe associatie in de primaire bronnen. (7)

Toch zijn er mogelijkheden om achter het geheim van de Groene Man te komen. Er zijn aanwijzingen voor zijn betekenis te vinden in zijn naam, uiterlijk en plaats. De Groene Man is de ‘mascaronne’ het masker gemaakt van blad. Vele Groene mannenornamenten zijn duidelijk te zien als maskers (zie de groene man van Bamberg en Antalya). Masker komt van het latijn ‘masca’ wat geest of heks betekend. Wie gemaskerd rondliep ging volgens het oude volksgeloof behoren tot de geestenwereld. Een groen bladmasker verwijst hiermee naar een planten- of boomgeest oftewel een geest van de vegetatie.

Groen is etymologisch verwant aan groei. Wat groen is groeit en is vruchtbaar, zal zich ontplooien en ontwikkelen. Groen is echter ook naïef en onervaren. Een nog onervaren jongen is een ‘greenhorn’, een groentje. Hij wordt hier vergeleken met het jonge groene blad. Men zegt dan hij is ‘nog niet droog, of hij is nog groen achter zijn oren’. (8) De Groene Man is jong, vol groeikracht en potentie en moet nog ‘ontgroent’, dus geïnitieerd worden in de geheimen van de volwassen wereld.

In tegenstelling tot veel vrolijke Groene Mannen die nu als tuinornament dienen heeft het authentieke gezicht meestal een starende blik met een mysterieuze, serene, gekwelde of zelfs grimmige uitdrukking. Dit laatste woord komt van grimas, wat ook weer masker betekend. Mogelijk is dit de blik van iemand die midden in zijn beproeving zit, met tegelijkertijd de serene blik van iemand die participeert in een gewijde handeling als de gekwelde blik van een slachtoffer.

Het ritueel van de Groene Man

De van oudsher meest voorkomende plaats van het Groene Mannen ornament is op het kapiteel van een pilaar in de kerk. Als we speculeren dat een kerk vaak in de plaats kwam van een bosheiligdom met gewijde bomen, dan zijn de met loof geornamenteerde pilaren de vervanging van deze bomen en is de Groene Mannen afbeelding een representatie van de boomgeest of breder gezien de geest van de vegetatie of het woud. Zo komen we weer dicht bij Silvanus – de heer van het woud – terecht!

Dit zou slechts brede speculatie zijn als er niet door heel Europa heen een wijd verspreid folkloristisch gebruik was van processie en offer van de Groene Man. Deze rituelen zijn pas in de negentiende eeuw of later opgeschreven en om die reden heerst er schroom vanuit de wetenschap om ze te koppelen aan de middeleeuwse kerkornamenten. Toch is het niet vreemd om in de relatief statische boerengemeenschap te verwachten dat een ritueel door de eeuwen heen zijn kernelementen heeft behouden. (9)

Ik beschrijf in het vervolgstuk volgende week de rituelen rondom de Groene Man. De Jack in the Green van Engeland, de Groene Joris uit Roemenië, de Duitse Pfingstl en de Hollandse Klissenboer. Ook hoor je dan eindelijk mijn betekenis van de Groene Man!

Abe van der Veen

http://www.abedeverteller.nl

1)    Haslinghuis – Bouwkundige termen

2)   De naam kreeg hij vanwege de foutieve aanname dat het bij dit specifieke voorbeeld om bloedzuigers in plaats van bladeren ging die uit de ogen kwamen..

3)    In de zin van een duidelijk vrouwelijk gezicht van blad of waar blad uit stroomt. Het prachtige boek van Lankester (Joke en Ko Lankester – De groene man en de groene vrouw 2011) overtuigt mij hierin niet, vooral omdat ik een strakkere definiëring van het begrip Groene Man hanteer. Voor Ko en Joke is bladmotief als kraag, mantel of zelfs in de buurt van het gezicht genoeg voor een identificatie als groene man of vrouw.

4)    Met name Neumagen – Trier (Duitsland) en Antalya (Turkije) kent mooie voorbeelden. Zie de foto. De groene mannen van Neumagen zijn hergebruikt in de Romaanse kathedraal van Trier en hebben zo bijgedragen aan het voortbestaan van de Groene man. Lankester 53 en Basford – The green man 9

5)    Op een fontein gemaakt voor de abdij Saint-Denis in Parijs uit de 12e eeuw. Basford pl. 23 Over Silvanus: Lankester- Westerse goden en godinnen 180 of http://en.wikipedia.org/wiki/Silvanus_(mythology)

6)    Basford – The green man p. 9

7)    Bv. William Anderson – Green man, John Matthews – Quest of the green man en Dr. Bob Curran – Walking with the Green Man

8)     http://www.onzetaal.nl/taaladvies/advies/nog-niet-droog-achter-de-oren

http://www.etymologiebank.nl/zoek Dit is echt een geweldige bron voor woordherkomst, vele etymologische woordenboeken in één keer te raadplegen..

9)    Zeker als je kijkt naar de overeenkomsten tussen het volksgeloof uit de in de 19e eeuw opgeschreven sagen en de heksen en weerwolfprocessen in de 15e en 16e eeuw.

Advertenties

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s

%d bloggers liken dit: