Wie zoen jij onder de maretak (mistletoe) dit jaar?

De oorsprong van het gebruik van het kussen onder de maretak – in het Engels ‘mistletoe’ –  is in nevelen gehuld. We horen er het eerst van in een 16e eeuwse beschrijving uit Engeland.  In de kersttijd maakte men een “kissing bough” door middel van twee hoepels versierd met hulst, klimop en linten. Daar werden vaak nog appels en sinaasappelen aan gehangen en in het midden hing een twijgje maretak! (1)

nafas_0009

Het ritueel van het kussen

De maretak hangt traditioneel op een plek waar we een grens overgaan. Hij hangt boven de voordeur of boven een drempel binnenshuis. Wie onder de maretak staat mag een kus niet weigeren. Vooral jonge vrouwen zijn het (on)gewilde slachtoffer van deze kuspraktijk. In de meest uitgebreide versie van het ritueel moet er voor elke kus  een bes uit de maretakbos worden geplukt en aan het meisje worden gegeven. Zij neemt die mee en kerft er de initiaal van haar geliefde in en draagt de bes vervolgens bij haar hart. Als de struik leeg is, mag er niet meer worden gekust! In Engeland kan het hele kerstseizoen worden gekust, in Frankrijk slechts op nieuwjaarsdag. (2)

pcbyRandNAloneAtLastbyHarrisonFisher

De betekenis van de kus

Wat beduidt die kus onder de maretak? Ten eerste betekent het vruchtbaarheid. Een zoen op de mond tussen een man en een vrouw kan de aanleiding zijn voor verdere intimiteiten… De coïtus wordt plastisch afgebeeld door het witte besje in de oksel van een maretak. Het witte besje en zijn kleverige sap is te vergelijken met het sperma van de man en de vertakking van de maretak met de gespreide dijen van de vrouw. (3) De maretak werd als vruchtbaar makend gezien. Plinius zei al dat het steriele dieren weer vruchtbaar zou maken en later werd maretak door vrouwen om de middel gedragen als extra hulp om zwanger te worden.

mistletoe-berries-2

Ten tweede staat de maretak voor vrede. In Scandinavië zou hij bekend staan als plant van de vrede. Er wordt beweerd dat er in het middeleeuwse Scandinavië het gebruik bestond dat als vijanden elkaar tegenkwamen in het woud – en zij bleken onder de maretak te staan – zij een wapenstilstand moesten sluiten. Ook ruziënde stellen konden onder de maretak weer vrede sluiten. (4) Onder de maretak kan je je verzoenen en een werkelijke verzoening bezegel je met een zoen! Beide betekenissen hebben te maken met de liminaliteit van de plant. Het is de plant die de grens (limes) aangeeft tussen het oude en het nieuwe jaar en tussen de boven- en de onderwereld. Daardoor kan hij je helpen om zelf de drempel tussen twee fasen over te gaan.

Kissing bough2

De dag tussen de jaren

De maretak wordt gezien als toebehorend aan de dag tussen de jaren; dit kan Nieuwjaarsdag zijn maar ook wel de dag na de midwinter. (5) Dit is ook de dag van Janus (de maand januari is aan hem gewijd). Hij is de god van de eikenhouten deur en de god met de twee gezichten. Hij kijkt vooruit en achteruit. Die deur gaat open naar een nieuw jaar en een nieuwe cyclus. De sleutel van de deur naar een nieuw jaar en een nieuwe cyclus is de maretak. De sleutel die in het slot gestoken wordt heeft natuurlijk ook een seksuele connotatie.

De maretak wordt ook gezien als de sleutel van de poort van de onderwereld. Aeneas, de legendarische stichter van de stad Rome, gebruikt een ‘gouden tak’ om de onderwereld in te gaan. Deze tak was een geschenk voor Persephone, de koningin van de onderwereld. In de Aeneas van Vergilius wordt deze tak vergeleken met maretak. (6) Zo ga je met de maretak ook de drempel over tussen deze wereld en de andere wereld.

aeneas-golden-bough-print

De maretak en het winterkoninkje

Maar op welke manier helpt de maretak om je drempelvrees te overwinnen? Daarvoor moeten we hem vergelijken met het sprookje van Grimm over het winterkoninkje! Ook dit sprookje speelt zich af rond de midwinter. (7)

Zoals het winterkoninkje gebruik maakte van de kracht van de adelaar om nog iets hoger te kunnen vliegen, zo gebruikt de (half)parasitaire maretak de kracht van de eik (of een appel of populier) om er energie van te krijgen. Beide wezens worden gezien als de meest onaanzienlijke van hun soort. Het winterkoninkje is de kleinste van de vogels. De kleine maretak wordt in de mythe van Balder over het hoofd gezien als alle levende wezens een eed moeten zweren dat ze deze goede god niet zullen kwetsen. Beide zijn ze favoriet bij de druïden.

Beide zitten ze in de wereld van afstand. Het winterkoninkje zit in de prikkelbosjes van de gedachten en de maretak hangt tussen hemel en aarde aan de boom en hoort daardoor nergens bij. Wij mensen kunnen zijn als het winterkoninkje en de maretak, nergens bij horend en gevangen in onze afstandelijke gedachten. Te bang om werkelijk kwetsbaar te zijn, om de deur te openen voor vriendschap met je vijand en voor liefde met degene die je geliefde zou kunnen worden.

wren

Maretak en levenswiel

Het midwinterritueel van het kussen onder de maretak geeft een symbolisch antwoord op de vraag hoe we die afstand kunnen overbruggen. In de ‘kissing bough zit de maretak in het centrum van een hoepel en ook het winterkoninkje wordt in de midwinter ceremonieel rondgedragen vastgebonden in een hoepel! (8) Deze hoepel staat symbool voor het jaar- of levenswiel. Juist met midwinter is er een cruciaal punt bereikt in het jaarwiel. Het wiel van het jaar staat even stil, er is een dag tussen de jaren die toebehoort aan de maretak en het winterkoninkje. Zij geven vanuit hun ik-bewustzijn het cruciale duwtje om  het jaarwiel weer in beweging te brengen.

We kunnen  terugkeren in ons centrum, in de naaf van het levenswiel, door een bewuste daad van verzoening. Deze verzoening breng je tot stand door middel van een kus. Zo kan je de weg naar het centrum terugvinden en – net als Aeneas – uit de onderwereld terugkeren. Met een bewuste daad van contact kunnen we ons werkelijk verbinden met iemand anders en voelen hoe we meedraaien met het levenswiel. Hoe we werkelijk leven in de volle intensiteit van het hier en nu!

Wat heb jij nog niet afgesloten van het oude jaar, met wie heb jij je nog niet verzoend en met welke dame of heer zou jij een dieper contact aan willen gaan? Kortom: Wie zoen jij onder de maretak?

Abe van der Veen

http://www.abedeverteller.nl

1) Dit artikel heb ik twee jaar geleden geschreven, nu bewerkt en van plaatjes en noten voorzien..

http://en.wikipedia.org/wiki/Mistletoe

The kissing bough – M. Lorrinne p.190

Christmas – W. Samson p.123

2) http://en.wikipedia.org/wiki/Mistletoe

3) Compendium van rituele planten – Lecleene en De jeune p.723

Het plantenorakel der druïden – P. Carr Gomm p. 80

4) Op vele plaatsen op internet te vinden, echter allen zonder bronverwijzing..

“In scandinavia, mistletoe was a plant of peace under which enemies could declare truces and quarreling spouses can kiss, making peace. It was also the plant of peace in Scandinavian antiquity. If enemies met by chance beneath it in a forest, they laid down their arms and maintained a truce until the next day.”

Dit zou geïnstigeert zijn door Frigg na de dood van Balder door een pijl of speer gemaakt van maretak. “After which Frigga pronounced the mistletoe sacred, ordering that from now on it should bring love rather than death into the world. Happily complying with Frigga’s wishes, any two people passing under the plant from now on would celebrate Baldur’s resurrection by kissing under the mistletoe”.

Helaas is ook voor deze uitbreiding op de mythe van Balder geen goede bronvermelding te vinden.

5) R. Graves – the white goddess p. 249

6) Vergilius – Aeneas boek 6 vs. 183 e.v.

7) Hier kan je de volledige versie lezen: http://www.verhalenalmanak.nl/verhaal/het-winterkoninkje/

8) http://en.wikipedia.org/wiki/Wren_Day

Advertenties

21-12-12 het einde der tijden, maar dan volgens het Ragnarök!

21-12-12 of de authenticiteit van de eindtijdervaring uitgebeeld in het Ragnarök.

Op 21 december van dit jaar eindigt de Mayakalender en daarmee eindigt de wereld zo wij die nu kennen. Eindelijk is het dan zover: de Apocalyps of – zoals de oude Noormannen het noemen – het Ragnarök nadert!

Mensen hebben al duizenden jaren het gevoel alsof ze zich in een eindtijd bevinden. Dat er elk moment een einde aan kan komen. En zij hebben gelijk! Ik wil in het onderstaande vertellen hoe het einde der tijden een individuele èn een kosmische ervaring is. Dit doe ik aan de hand van de beelden van het Noorse Ragnarök. Ragnarök is het lot van de machten of meer poëtisch de schemering der Goden. (1)

VIKING__Battle_for_Asgard-PS3Artwork1954Skarin_Key_Art_final_small

Het begin van het einde

Aan het einde der tijden zal de wolf de zon en de maan verslinden. Er zal een lange, koude en donkere winter plaatsvinden. Mensen zullen elkaar ongecontroleerd bevechten èn bevrijen. Het zal een tijd zijn van bijlen en zwaarden, van wind en wolven. De oude Grieken noemen het de tijd van ijzer. In deze periode is de god van licht en lente dood. Balder rust in de onderwereld. Maar ook zijn broer Hoder – god van herfst en donkerte – is er niet meer. Hoder werd door Loki misleid en doodde zijn broer Balder met een pijl van maretak. Kort daarop werd deze moord gewroken en werd Hoder gedood door Vali, een zoon van Odin. Zo staat het in de Edda en is het opgetekend uit de mond van de Vala, de zieneres.

Baldr_dead_by_Eckersberg

Dit is er aan de hand in de eindtijd als het noodlot zelfs de goden zal treffen. De wereldziel der mensen is onder een grote betovering. In de perceptie van de mensen kan de wereld slechts nog bestaan uit harde gevoelloze materie en kille, zielloze gedachten. Al het andere word gezien als achterlijke onzin. In feite is men bang voor de wereld achter de gedachten en achter de materie. Het door elfen verafschuwde ijzer overheerst deze wereld. Ijzer scheurt de aarde met de ploeg en ijzer scheurt het vlees met bijl en zwaard. Op een meer symbolische wijze staat het zwaard van ijzer net als het element lucht voor analyse. Het ontleden, determineren en definiëren van de wereld. Het wetenschappelijke wereldbeeld dat de wereld opdeelt in partjes en meent zo tot de essentie te kunnen komen. Zij zal slechts het uiterlijk vinden. Het innerlijk, de ziel vluchtte weg tijdens het ontleden.

Ragnarok-norse-mythology-23582586-700-881

Fimbulvetr; de lange winter

Daarna komt de tijd van de Fimbulvetr, zon en maan worden door een wolf opgegeten, een drie jaar durende winter volgt. De natuur en de mensen zullen koud en hard lijken. Het is een materiële wereld, gericht op het verkrijgen van zoveel mogelijk bezit en macht. De mensen worden in hun scholen getraind om de wereld als materie te zien en dat deze te beheersen en te gebruiken valt met het verstand. De grote universiteiten zijn tempels van zwarte magie. De natuur word van buitenaf beheerst en gemanipuleerd.

Balder en Höd, de koningen van het wassende en het afgaande jaar zitten in de onderwereld. We kunnen alleen nog op een onbewust niveau op een volledige manier genieten van activiteit en passiviteit. Een ware lente en ook een ware herfst kennen we niet meer, want we kunnen deze alleen ervaren vanuit afstand. Tussen mij en de directe ervaring zit de angst en de betovering. Om toch nog iets van waar gevoel door te laten sijpelen hebben we telkens extremere stimulanza nodig. Die zoeken we in seks en geweld. Het lijkt alsof we niet anders kunnen want seks is het surrogaat voor liefde en geweld is het surrogaat voor ware daadkracht. We zitten in een wereld waarin de polariteit steeds extremer vormen aan zal nemen. Deze worden verbeeld door Fenrir en Hel, de wolf en de heks uit de onderwereld. Zij zijn de grote monsters en uitdagingen van deze tijd. Zij staan voor je minderwaardig of juist superieur voelen aan de rest, zij staan voor depressiviteit of juist manisch gedrag. Zij staan voor de uit balans geraakte krachten van positief en negatief, van mannelijk en vrouwelijk. Fenrir en Hel zijn opgesloten door de Goden. Wij kunnen ze slechts gefilterd waarnemen. Tussen de mens en deze krachten staat het derde monster, de draak of slang Jormungand. Zij staat voor onze afstand tot de directe ervaring die ontstaan is door angst en schuldgevoel en die nu opgevuld wordt door de gedachtenwereld. Wij kunnen deze krachten echter niet eeuwig opgesloten houden. Er worden telkens grotere aanslagen gepleegd op ons individuele bewustzijn en uiteindelijk breekt er iets in ons…

the_children_of_loki_by_willy_pogany

De monsters breken los; Fenrir, Loki en Midgaardslang

Fenrir de wolf breekt los uit zijn ketens en zijn ongebreidelde vernielingslust vernietigt de wereld in een zeer kort tempo. Hij staat voor tomeloze ongebalanceerde activiteit. De mens die het druk, druk, druk heeft en zo eeuwig bezig blijft in zijn mallemolen om maar vooral niet zijn angst en verdriet te hoeven voelen. Fenrir is de mens die zich superieur voelt aan anderen. Hij is opgeblazen, hij schraapt met zijn onderkaak de grond en met zijn bovenkaak komt hij tot aan de hemel en hij zou zijn muil nog verder opensperren als daar ruimte voor was. Als hij zijn controle verliest wordt hij manisch.

fenrirtumblr_m3d5uo73Pp1qbirn1o1_500

Bijna tegelijkertijd verbreekt Loki zijn ketens. Hij zal het dodenleger van Hel aanvoeren. Sinds de mare als zwakke plek is gevonden in de verdediging van Balder, waren de demonen rond met verdubbelde lust om mensen te verleiden tot allerlei manieren om zichzelf te verliezen in drank, drugs, seks, gokken, roken, kopen, TV, computer etc. etc. Zo leveren wij onze energie in bij deze vampiristische wezens. Zij staan onder aanvoering van Loki, die mensen hun persoonlijke bewustzijn gaf. Dit is een zegen en een vloek want zo ontstond de afstand tot de ware wereld en daarmee werd de godin tot een hel gemaakt. Sindsdien is hij voornamelijk bezig met mensen verleiden tot allerlei zwaktes om hun energielekken te vergroten. Hel, Loki en hun gebroed staan voor de passieve kant van de mens. Zij zijn de doden die tot demonen zijn geworden. De mens die zich wil verliezen in allerlei genietingen geeft zich over aan deze wezens. Hij of zij is bang voor de ware passie, de ware vibratie van levend zijn, die je als bewust individu meemaakt. Hij wil het zich laten overkomen en in zijn dronken bui gek, geil of gewelddadig zijn om daarna te kunnen zeggen dat hij er niets aan kon doen. Hij voelt zich minderwaardig en onvolkomen en dat is hij ook, want zijn energetische lichaam zit vol gaten. De demonen kunnen zich daar aan hechten, zodra de batterij zich – na de uitspatting – weer heeft kunnen opladen. Nog erger, onbewust is hij zelf ook een demon. Als deze mens zijn controle verliest wordt hij depressief.

The-Binding-of-Loki-norse-mythology-18614677-598-860  (Afbeelding van Loki)

Rondom de mensenwereld, de Midgaard, bevindt zich de Midgaardslang. Zij heet Jormungand en dat betekend machtige schim. Overal waar keuzes gemaakt moeten worden, dus eigenlijk altijd komt zij te voorschijn om je over verleden en toekomst te doen nadenken, je keuze uit te stellen en je zo uit de directe ervaring te halen. Deze draak of slang is je angst. Zij herinnert je aan het ergste wat je ooit is overkomen en projecteert dat in de toekomst. Angst doet je verstijven, wie angstig is, doet alsof hij dood is. Wie niet voorbij de angst komt, zal een leven leiden als een zombie. Dit komt omdat je niet bij je ware levensenergie kunt komen. Deze goudschat wordt door die draak bewaakt als een ware vrek. De muur die tegen de angst werd opgebouwd is de gedachtenwereld. Odin krijstte toen hij die wereld ontdekte, toen hij de runen greep uit de bron. Wie de gedachten niet beheerst en relativeert zoals Odin, zal er zelf door overheerst worden. Je zal je er achter proberen te verschuilen om de draak van de angst te ontlopen, maar die zal er altijd weer staan zodra je deze schuilplek verlaat. Toch is zij slechts een schim.

alextornberg_jormungandMidgardSerpent

De eindtijd als collectieve psychose

Fenrir en Loki waren vastgeketend in de onderwereld. Verdriet, boosheid en andere ware gevoelens, zij mochten niet gevoeld worden, zij mochten niet getoond worden. Maar als de pendule te ver uitzwaait dan is het evenwicht definitief verloren. Dan zal de klok kapot op de grond vallen. De tijdelijke en begrensde wereld geschapen door afstandelijke gedachten, blijkt een farce. Dan staat de mens naakt zonder pantser en masker voor zijn schepper om gewogen en beoordeelt te worden. Voor de meeste mensen komt het einde der tijden bij hun fysieke dood. Sommige mensen verliezen (delen van) hun ziel al tijdens hun leven door een psychose. (2) Soms na een manie, soms na een depressie. De scheidingswanden tussen deze en de andere wereld klappen dan in. De monsters en goden denderen je reële leven binnen en je kan er niets aan doen om dat te verhinderen. Dan wordt je gek en verkeert je ziel al in het elfenland of in de onderwereld. Sjamanen, tovenaars en heksen konden deze staat oproepen als tijdelijke ervaring. Van hen weten we van het bestaan van die Andere wereld en ook van het ‘eind der tijden’, waarin de chronologische tijd niet meer bestaat.

l

De helden van Ragnarok; Odin, Thor en Heimdall 

Wie bevechten deze monsters in de eindtijd? Thor zal je bijstaan in zijn tomeloze dadendrang. Hij richt zijn energie met zijn dubbele hamer die altijd bij hem terugkomt. Hij richt die hamer (soms bijl) namelijk recht op de kop van de draak Jormungand, waardoor de energie van zijn goudschat vrijkomt. De twijfelzucht en het uitstel worden te niet gedaan. Zo wordt de hamer van dadendrang en wilskracht met vernieuwde energie opgeladen! Toch is zijn kracht niet sterk genoeg om te overleven. Na negen stappen achterwaarts valt hij om nooit meer op te staan. Wel ontrolt hij zo de negen windingen van de gifslang en bevrijdt hij de door de draak gevangen energie.

Treated_NKS_fenrirragnarok-par4jn

Odin vecht tegen de wolf. De manische mens, die huilt als een wolf naar de maan. Hij is maanziek, ‘lunatic’. Wie is er niet bang voor deze woeste waanzin, dat beest in zichzelf dat nog geketend is, maar voor hoelang? Dit wezen luistert niet naar rede, hij luistert naar een waardige tegenstander om zijn kracht mee te meten. Dat ben jij en jij bent Odin of zijn zoon Vidar. Odin kent de geheime kracht en kennis van de runen. Deze zet hij in om nuchter en gegrond te blijven terwijl de orkaan om hem heen woedt. Zijn huis en zijn zetel zijn van steen en laten zich niet makkelijk omver blazen. Toch wordt hij opgeslokt door de wolf. De stevige schoenen van zijn zoon staan voor zijn verbinding met de Godin. Hij blijft wèl stevig staan, met zijn schoen op de onderkaak van de wolf. De wolf wordt gedood.

Heimdal het alerte ik-bewustzijn zal strijden tegen Loki het verraderlijke, verleidelijke ego-bewustzijn. In feite twee kanten van dezelfde medaille, maar de één naar binnen en de ander naar buiten gericht. Doordat ze met elkaar strijden heffen ze elkaar op en kan er een nieuw bewustzijn ontstaan. Dit zal bewuste éénheid zijn in plaats van bewuste gescheidenheid.

einherjarMidgaardslang Johann_Heinrich_Füssli_011

De wereld vergaat door vuur en water

Ooit is de wereld ontstaan uit vuur uit Muspellsheim en ijs uit Niflheim. De krachten uit deze wereld zullen onze bestaande wereld ook weer vernietigen. Freyer wordt verslagen door Surt die vervolgens de wereld in lichterlaaie zal zetten. Direct daarna zal de wereld onder water worden gezet. Alle vastgezette energie in het lichaam mag branden. Het komt zeer snel vrij. Freyer kon dit proces niet vertragen omdat hij zijn zwaard kwijt is geraakt bij het winnen van de lentebruid Gerd. Het verteerd alle concepten en vastgekoekte ideeën over hoe de wereld er uit zou moeten zien. Niets blijft over. Je bent een uitgehold vat. Vervolgens kun je gaan treuren over het verlies van al die vaste waarden. Je kan gaan rouwen over de ruïnes van je vorige bestaan. Deze overstroming van tranen zuivert je systeem en maakt je rijp voor een nieuw begin. Alles waar je je aan had gehecht bleek slechts schijn, demonisch bedrog, bedoelt om energie van je af te snoepen. Niets kon compleet zuiver zijn, want je bril, je perceptie zelf was niet zuiver. Je was onder de betovering van Loki en zijn addergebroed de machtige schim Jormungand. Vanaf  dat moment was er een toestand van onevenwicht, instabiliteit, waarin de slinger telkens verder uitsloeg tot het moment van catharsis. En deze komt aan het eind der tijden. Het einde van de wereld is het einde van de matrix, het einde van de schijnwereld.

800px-Kampf_der_untergehenden_Götter_by_F._W._Heine

‘Brave new world’

En het einde is een nieuw begin. Nieuw schoon gespoeld land verschijnt boven het water. Balder en Höd keren terug uit de onderwereld. De ware lente en de ware herfst kunnen weer gevierd worden. De zonen van Thor en Odin, Vidar en Vali, Modi en Magni, zij weerspiegelen de kracht van hun vaders in een zuiverder vorm. En zij vinden gouden schaakborden in het veld. Een detail in de Edda onopgemerkt door velen, gouden schaakborden met speelstukken er op. Deze nieuwe goden hebben de soevereiniteit van de Godin, de heerschappij over het land, gekregen in de vorm van het schaakbord! De stukken kunnen opnieuw gerangschikt worden op het speelveld. En de kiem van een nieuwe cyclus is al aanwezig, want aan het eind van de Volüspa komt de draak opnieuw aangevlogen en tussen haar vlerken draagt zij de lijken…

Abe de Verteller

http://www.abedeverteller.nl

800px-After_Ragnarök_by_Doepler (De nieuwe wereld na het Ragnarök)

1) Dit is een uitgewerkte versie van een artikel dat eerder geplaatst is in het tijdschrift Religie & mystiek in 2006. Dit tijdschrift beleefde zijn eigen Ragnarock toen het gelijknamige festival in dat jaar flopte..

Het Ragnarök wordt beschreven in de Proza-Edda van Snorri Sturluson en in het gedicht de Volüspa in de poëtische Edda, beiden uit het Ijsland van de dertiende eeuw. Ijsland is dan al twee eeuwen christelijk, maar vooral in de dichtkunst der Skalden was de heidense overlevering nog niet vergeten..

Snorri Sturluson – Edda (vert. Marcel Otten)  p. 75-80 Eind van de Gylfaginning

Edda (vert. M. Otten) p. 8-12 Volüspa vs 35-62

2) Ik weet niet hoe een psychose is, ik heb ook geen psychologie gestudeerd. Toch past voor mij deze beeldentaal om iets van mijn ervaringen die ik heb gehad met mensen in mijn nabije omgeving – die ik in een psychotische toestand zag geraken – te duiden.

Hobbits, Goblins… en Hobgoblins!

De eerste zin van het boek de Hobbit is: ‘In a hole in the ground there lived a hobbit’. Hobbit zou komen van ‘holbytla’ wat holbewoner betekend. Dat is wat J.R.R. Tolkien er van zegt en hij kan het weten! Hij heeft deze wezens namelijk bedacht. Voordat in 1937 ‘The hobbit’ van Tolkien werd gepubliceerd bestonden deze wezens nog niet of nauwelijks. (1) Toch niets ontstaat uit niets. Ergens moeten er inspiratiebronnen zijn geweest voor Tolkien. Het is bekend dat Tolkien zijn inspiratie voornamelijk haalde uit de Scandinavische en Keltische mythologie. Dit keer echter zullen we het antwoord naar de herkomst van de hobbit moeten zoeken in de folklore van zijn eigen geliefde Engeland.

the-hobbit_2409864k

De elven

De hobbits bewonen holen in heuvels. Hierin lijken ze op een ander volk dat in heuvels woont: de Aes Sidhe, het Ierse elfenvolk van de holle heuvelen. Met die holle heuvelen worden vooral prehistorische grafheuvels bedoeld. De ‘sidhe’ hebben daarmee een sterke connectie met de doden. De elfen als een hoog geboren bovennatuurlijk ras hebben een belangrijke rol in de verhalen van Tolkien, maar de Hobbits worden duidelijk niet gezien als elfen. De elfen zijn voornamer en meer etherisch als de hobbits. Hobbits zijn eenvoudig en aards, zij hebben haar op hun voeten!

Hobbits zijn – in de regel – ook veel huiselijker. Zij willen helemaal niet groots en meeslepend leven zoals de elfen. Ze leven het liefst rondom huis en haard. Bilbo en Frodo worden slechts met list en uit nood uit hun comfortabele omstandigheden gehaald. ‘Bil’ betekent treuzel in het IJslands. (2) Ook Bil-bo treuzelt het liefst en is in het begin van het verhaal voornamelijk aan het klagen dat hij graag weer thuis bij de haard had gezeten! Hij wordt door de dwergen zelfs de ‘bagage’ genoemd!

486px-Kobold_artlibre_jnl

Hobgoblin

Met die haard hebben we wel direct de belangrijkste focus te pakken. Hob in hobbit betekent namelijk haard! Ook het elfenwezen van de haard heet hob of anders hobgoblin. Met zijn grote kennis van folklore en mythologie is de kans erg groot dat Tolkien wel bekend was met de ‘hob’. Hij zal gediend hebben als belangrijkste voorbeeld uit de folklore waaruit de hobbit kon ontstaan.

Van één van deze ‘hobs’ wordt verteld dat deze – net als de hobbit Bilbo – alleen in een hol woonde. Deze ‘Hobhole Hob’ leefde dichtbij de baai van Runswick in noord-Engeland. Mensen brachten hun kinderen naar deze grot en fluisterden dan een rijmpje om ze door de hob te laten genezen van kinkhoest: ‘Hobhole Hob! Hobhole Hob!  Ma bairns gotten the kink cough take it off, take it off’. (3)

145593000423197329_DeaufQLo_b

De meeste hobs en hobgoblins – en ook de hobbits van Tolkien – waren huiselijk. Het liefst met de harige voeten warm bij het haardvuur. Hij is voornamelijk bezig met huiselijke klusjes. Er is echter één groot verschil tussen hobbit en hobgoblin. De laatste moet zijn domicilie delen met een lastige huisgenoot; de mens. Hij is net als de Schotse brownie en de Nederlandse huiskabouter (en mogelijk de Romeinse Lar) een huisgeest. Hij beschermt en bewaakt het huis en de familie die daarin woont. Verder doet hij kleine klusjes rondom het huis. Meestal doet hij dat naakt of in lompen gekleed. Geef je het wezen kleren dan maakt hij zich zo snel mogelijk uit de voeten. Mogelijk is hij een soort van elf, mogelijk een voorvadergeest of anders beide. (4)

GOBLIN

Goblin en Orc

Het tweede deel van die omineuze naam hobgoblin heb ik nog niet behandeld: de goblin. In de werken van Tolkien is de goblin (in LOTR worden ze meestal orc genoemd) de ultieme kwaaddoener. Hij is een soort van demon, slechts gericht op het aanrichten van kwaad en altijd genietend van pijn en kwellingen. In de Silmarillion wordt verteld hoe de eerste duistere heer Melkor door marteling en zwarte kunst gevangen genomen elfen transformeerde in goblins of orcs. Ook in de folklore zijn de demonen gelieerd aan de elfen. De elfen worden gezien als de neutrale engelen die in de strijd tussen God en satan geen kant kozen. De engelen die de kant van Lucifer kozen werden de duivels. Beide groepen werden uit de hemel gegooid, maar de elfen vielen op aarde en de duivels vielen dieper. Zij belanden in de onderwereld oftewel de hel.

hobgoblin wicked

In de folklore zijn goblins plaaggeesten, niet zo duivels als de goblins en orcs van Tolkien, maar zeker geen lieverdjes. Goblin komt waarschijnlijk van het Welshe ‘coblynau’. Een soort van ‘knocker’ of mijngeest. (5) Dit past goed bij de kwaadaardige goblins van Tolkien die ook ondergronds leven en net als de dwergen mijnwerkers zijn.

Het woord Orc haalde Tolkien mogelijk uit het 10e-eeuwse Angelsaksische epos Beowulf (waar hij zelf een goeie vertaling van had gemaakt). Daar worden ze genoemd als één van de monsters uit het geslacht van Kaïn, naast elfen en reuzen. Het betekent kwade geest of zelfs lijk-duivel. Hiermee wordt waarschijnlijk een wandelende dode bedoeld. Het kan ook dat hij dacht aan de Romeinse god van de onderwereld Orcus. Orc is echter ook het Ierse woord voor varken.. (6)

Goblin

Gollum en Frodo

De hobgoblins uit de folklore daarentegen hebben een goede aard en zijn de mensen goedgezind. Met die nauwe woordverwantschap is het nauwelijks verwonderbaar dat een soort van hobbit – grotendeels – overstapt naar de donkere kant: Sméagol / Gollum! De schizofrenie van Gollum zit al gebakken in het woord hob-goblin, de voorloper van de hobbit èn de goblins in de avonturen van Tolkien. Eén volk gaat linksaf achter de duistere heer aan, één ander volk gaat rechtsaf en wordt helper van elf en mens. Eén wezen staat in het midden tussen goed en kwaad en dat is de Ringdrager. In het boek ‘de Hobbit’ is dat de schizofrene Gollum, de hobbit-goblin. Ook Frodo moet zijn strijd voeren tussen goed en kwaad als ringdrager zijnde. Dat hij de goede kant zal kiezen is al te lezen in het eerste deel van zijn naam Fro. Fro is een andere naam voor de Viking-god Freyr en is afkomstig van het woord Frodr wat wijs en vruchtbaar betekend. Freyer is de god van vrede en vruchtbaarheid. (7) Ook Frodo zal die uiteindelijk brengen.

Daar en weer terug

Hob is ook etymologisch verwant aan ‘hub’ wat naaf of centrum betekend. Als je thuis bent, ben je in je centrum. Dit is de stille plek waar alles omheen wervelt. Bilbo gaat  ‘there and back again’. Dit is de ondertitel of alternatieve titel van het boek. Blijkbaar vond Tolkien dit thema belangrijk. Hij komt van zijn centrum en huiselijke haard en gaat naar ‘daar’, naar de periferie, de rand van de wereld waar op oude landkaarten draken getekend staan. Hij verslaat zijn grootste angst (in dit geval niet door het zelf te doden) en komt terug met een schat, een ring. Het duiden van die ring hoort thuis in een ander artikel.

Ets_1660_van_Gerrit_van_Goedesbergh_met_witte_wieven_in_grafheuvels

Het is erg frappant om te zien dat in Beowulf de draak – die de held moet verslaan – in een grafheuvel woont. Daar is zijn schat opgestapeld. (8) Ook de Groene ridder in het verhaal van ‘sir Gawain and the Green knight’ (een Arthurlegende uit midden-Engeland die Tolkien heeft vertaald) bewoond een grafheuvel. Dit is de zogenaamde ‘groene kapel’. De goedaardige elfen uit de Ierse mythologie zijn ook grafheuvelbewoners. Grafheuvels waren niet slechts begraafplaatsen, het waren ook plaatsen om ingewijd te worden in een niet-fysiek bewustzijnsniveau. Het is de plek van doodse stilte en innerlijke rust, voorbij het lichaam en de gedachten.

Zo zou je kunnen zeggen dat Bilbo van de ene (graf)heuvel in het centrum naar een andere grafheuvel van de draak in de periferie reist. Pas als hij daar zijn beproeving heeft doorstaan kan hij terug naar zijn vertrouwde hobbithol. De stille plek als centrum in jezelf waar je altijd thuis bent is in je individuatie vaak pas weer te bereiken als je bent gaan reizen, avonturen hebt meegemaakt, je angsten onder ogen hebt gezien en de stemmetjes tot zwijgen hebt gebracht. Pas dan zal de haard die eerst uitgedoofd en lusteloos was, weer volop en vrolijk branden. Er stroomt weer energie van het grote naar het kleine centrum, van de ene holle heuvel naar die andere. (9)

Abe van der Veen

http://www.abedeverteller.nl

smaug

1) In de folklore wordt exact éénmaal melding gemaakt van een hobbit en wel in de Denham tracts, een opsomming van elfenwezens van de vroeg 19e eeuwse folklorist Michael Denham. Het is zeer de vraag of Tolkien ooit deze obscure tekst onder ogen heeft gehad.

What a happiness this must have been seventy or eighty years ago and upwards, to those chosen few who had the good luck to be born on the eve of this festival of all festivals; when the whole earth was so overrun with ghosts, boggles, bloody-bones, spirits, demons, ignis fatui, brownies, bugbears, black dogs, specters, shellycoats, scarecrows, witches, wizards, barguests, Robin-Goodfellows, hags, night-bats, scrags, breaknecks, fantasms, hobgoblins, hobhoulards, boggy-boes, dobbies, hob-thrusts, fetches, kelpies, warlocks, mock-beggars, mum-pokers, Jemmy-burties, urchins, satyrs, pans, fauns, sirens, tritons, centaurs, calcars, nymphs, imps, incubuses, spoorns, men-in-the-oak, hell-wains, fire-drakes, kit-a-can-sticks, Tom-tumblers, melch-dicks, larrs, kitty-witches, hobby-lanthorns, Dick-a-Tuesdays, Elf-fires, Gyl-burnt-tales, knockers, elves, rawheads, Meg-with-the-wads, old-shocks, ouphs, pad-foots, pixies, pictrees, giants, dwarfs, Tom-pokers, tutgots, snapdragons, sprets, spunks, conjurers, thurses, spurns, tantarrabobs, swaithes, tints, tod-lowries, Jack-in-the-Wads, mormos, changelings, redcaps, yeth-hounds, colt-pixies, Tom-thumbs, black-bugs, boggarts, scar-bugs, shag-foals, hodge-pochers, hob-thrushes, bugs, bull-beggars, bygorns, bolls, caddies, bomen, brags, wraiths, waffs, flay-boggarts, fiends, gallytrots, imps, gytrashes, patches, hob-and-lanthorns, gringes, boguests, bonelesses, Peg-powlers, pucks, fays, kidnappers, gallybeggars, hudskins, nickers, madcaps, trolls, robinets, friars’ lanthorns, silkies, cauld-lads, death-hearses, goblins, hob-headlesses, bugaboos, kows, or cowes, nickies, nacks necks, waiths, miffies, buckies, ghouls, sylphs, guests, swarths, freiths, freits, gy-carlins Gyre-carling, pigmies, chittifaces, nixies, Jinny-burnt-tails, dudmen, hell-hounds, dopple-gangers, boggleboes, bogies, redmen, portunes, grants, hobbits, hobgoblins, brown-men, cowies, dunnies, wirrikows, alholdes, mannikins, follets, korreds, lubberkins, cluricauns, kobolds, leprechauns, kors, mares, korreds, puckles korigans, sylvans, succubuses, blackmen, shadows, banshees, lian-hanshees, clabbernappers, Gabriel-hounds, mawkins, doubles, corpse lights or candles, scrats, mahounds, trows, gnomes, sprites, fates, fiends, sibyls, nicknevins, whitewomen, fairies, thrummy-caps, cutties, and nisses, and apparitions of every shape, make, form, fashion, kind and description, that there was not a village in England that had not its own peculiar ghost. Nay, every lone tenement, castle, or mansion-house, which could boast of any antiquity had its bogle, its specter, or its knocker. The churches, churchyards, and crossroads were all haunted. Every green lane had its boulder-stone on which an apparition kept watch at night. Every common had its circle of fairies belonging to it. And there was scarcely a shepherd to be met with who had not seen a spirit!

2) Volgens de Edda is hij één van de twee kinderen die in de maan te zien zijn. (Edda – Otten 40, 305) Of Tolkien deze connectie ook maakte weet ik niet, het is wel mogelijk met zijn kennis van de Edda en zijn expertise in filologie.

3)  W. Henderson – Folk lore of the northern countries p. 264

K. Briggs – A dictionary of fairies p.222

4)  In het boek ‘de Hobbit’ komen mensen pas ergens op driekwart van het verhaal aan bod. In de wereld van de hobgoblin is hij er onlosmakelijk mee verbonden. Hij zorgt voor het geluk en het welzijn van de familie en het huisgezin. In de ‘Lord of the Rings’ blijkt dat uiteindelijk de hobbit hier ook voor zorgt maar dan in een grote epische stijl voor de gehele mensheid..

5) British goblins – Wirt Sikes

6) Beowulf vs. 116: : ‘eotenas ond ylfe ond orcneas’
Graves – the white Goddess p. 231
http://en.wikipedia.org/wiki/Orc
http://en.wikipedia.org/wiki/Orcus

7) Vermeyden en Quak – van Aegir tot Ymir p.74

H.R. Davidson – Gods and myths of Northern Europe p.96

Frodi was een legendarische koning der Noormannen die een tijd van vrede en voorspoed bracht.

8) Beowulf (vert. M. Alexander) p.137 De gelijkenissen tussen de dief in Beowulf die een beker van de drakenschat steelt en de handelingen van Bilbo zijn héél interessant! http://www.sparknotes.com/lit/beowulf/section8.rhtml

9) Tolkien was goed thuis in de Noorse mythologie. Of hij ook veel wist van Britse folklore is minder duidelijk, maar hij had wel een kort essay geschreven over sprookjes en zijn interesse in dit onderwerp was zeker aanwezig.

Van duivelse Pieten en zwarte Klazen: de monsterlijke helpers van Sint Nicolaas

In de negentiende eeuw werd het Sinterklaasfeest in Nederland geciviliseerd. Piet kreeg van duivelse meer negroïde trekken en de Sint zelf was nu alleen nog maar verkleed als waardige bisschop. De wilde Nicolaasmaskerade werd een plechtige intocht van Sinterklaas. Het is interessant om te zien hoe in meer geïsoleerde gebieden zoals de Waddeneilanden en de bergdalen van Zwitserland en Oostenrijk de oudere ruige versie wel in meer of mindere mate stand heeft gehouden.

Hieronder volgt een lijst van al die Donkere Sinterklazen en Duivelse Pieten door Europa heen:

Krampus2xx

Duistere Klazen in Nederland en Zwiterserland

In de negentiende eeuw nog gingen Zwarte Klazen rond in Amsterdam. Ze maakten lawaai met rammelende kettingen en waren op zoek naar stoute kinderen. In Grou in Friesland werd geen Sinterklaas gevierd maar Sint Pieter. Voor 1903 had hij nog een ketting aan zijn been, een oude jas om waarop lekkernijen waren genaaid en een doek voor zijn gezicht die alleen zijn ogen onbedekt liet. Tot de plaatselijke kleuterjuf daar een einde aan maakte. In Franeker aan het begin van de negentiende eeuw liepen gemaskerde schippersknechten rond op sinterklaasavond. Zij toeterden met hoorns en maakten ketelmuziek en liepen rond in lelijke gewaden. Een van hen was verkleed als duivel met een zwarte keten aan het been. Zo moeten er over heel Nederland verspreid meer van dit soort optochten zijn geweest. (1)

In Nederland zijn alleen de Sunderums van Terschelling en de Klaasomes of Sunneklazen van Ameland nog over. Zij lopen rond met 5 december. Oorspronkelijk hadden zij een witte broek en hemd aan en een masker met wit gaas. Verder hebben zij een stok en een toeter bij zich. (2)

315934788_f4650f1d89Klaasome

(Links Sunderums, rechts een Klaasome)

In Zwaben en Zwitserland gaan de Kläuse rond op Sinterklaasavond. dit heet Klausjagen. Ze zijn in het wit gekleed met een zwarte kap. Verder zijn ze met bellen behangen en dragen vreemde maskers gemaakt van boombast.  Vaak hebben ze enorme mijters op en gaan rond met veel lawaai van koebellen, zweepknallen en hoornblazen. (3)

klausjagen_1

Duistere figuren die Sint Nicolaas vergezellen

Krampus

De gruwelijkste begeleider van de Sint is toch wel Krampus. Deze komt voor in Oostenrijk, Beieren en Zwitserland. Zijn naam komt van ‘klauw’ en hij ziet er uit als een duivel. De Krampusduivels maken een rondgang op Sint Nicolaasavond, waarbij ze lawaai maken met bellen en hoorns. Ze krijgen ‘schnaps’ van de omstanders. Ze dreigen kinderen mee te nemen naar de hel en vroeger sloegen ze jonge vrouwen met berkentwijgen. (4)

400px-Krampus_Morzger_Pass_Salzburg_2008_0416927_dekrampus_1275px-Krampus

Klaubauf

De Klaubauf van Tirol ziet er ook uit als een duivel met pels, duivelsmasker met bokkehorens en rode tong uit de mond. Met zijn witte schapenvacht heeft hij wel wat van de Verschrikkelijke Sneeuwman. Hij heeft een grote zak of mand bij zich voor stoute kinderen. Ook sleept hij met kettingen rond als teken dat hij  een geketende duivel is. Kinderen in Vinzgau proberen hem op 5 december met gevaar voor eigen leven wakker te maken. (5)

klaubaufyetiklaubauf1

Bartel en Schmützli

In Karinthië (Oostenrijk) wordt dit monster de (Schmütz)bartel genoemd. Hij is in zwarte schapenvellen gehuld, draagt een gehoornd masker en zijn rode tong hangt uit de mond. Soms heeft hij een paardevoet en hinkt hij. Er bestaat in Oostenrijk de uitdrukking hij weet waar Barthel de mosterd vandaan haalt! Klaubauf en Bartl lusten graag schnaps en geven veel aandacht aan jonge meisjes.

De Schmützli uit Zwitserland is volledig in het zwart en heeft een zwart gezicht. Schmütz is viezigheid. Hij had een zweep, ketting en roe bij zich, maar ook kado’s en snoep in een zak. Pas na een examen in braafheid kregen de kinderen de kado’s. (6)

samichlaus-schmutzlisschmutzli bad santa switzerland

(Afbeeldingen van Schmützli en Nicolaas)

Bij al deze figuren vind men naast Nicolaas ook regelmatig nog een verdwaalde engel. Deze goede krachten zijn echter duidelijk in de minderheid.

Knecht Ruprecht

Ruprecht heeft roe en zak en een zwart gemaakt gezicht, maar ook nog hoorntjes en is in bont gehuld. Op zijn rug draag hij een mand om stoute kinderen mee te vervoeren. Hij riep: ‘Ich bin der alte böse Mann, der alle Kinder fressen kann‘. Rubrecht is net als Robin en Robert een veel voorkomende duivelsnaam. (7)

knecht ruprecht2151561_f520

Le père Fouettard

In delen van Oost-Frankrijk zoals de Elzas wordt de Sint vergezeld door een oude bekende van hem. Hij heet de zweep slaande vader en is vaak gekleed in het zwart, met zwarte baard. Hij heeft een zweep, mand en kettingen bij zich. Hij is een zeer oude bekende want al in de vroege middeleeuwen gaat het verhaal dat sint eens drie scholieren redde die vermoord waren en in stukken gehakt. Deze waren door de moordenaar in een vaatje met pekel gepropt. Sint deed alsof hij juist wat vlees wou uit dat vaatje en klopte met zijn staf drie maal op het vat. Prompt sprongen de drie jongens er levend en wel uit! Deze booswicht heet in Frankrijk Fouettard en mag sindsdien de Sint vergezellen om de stoute kinderen met zijn zweep te slaan. Gezellig! (8)

SAINT-NICOLAS421px-Hans_Trapp

Cert 

In Tsjechië winden ze er geen doekjes om; de metgezel van de Sint is gewoon čert oftewel de duivel. Om hem ietwat in toom te houden heeft hij meestal een engel als metgezel.

cert-mikulas-andel-2010_13

Naast de demonische wezens die Sint Nicolaas vergezellen vind je ook nog verwante wezens die pas verschijnen met kerst of driekoningen.

De Joelbok van Zweden en Finland

De Joelbok of Joulupukki in Zweden en Finland lijkt tegenwoordig sprekend op de Kerstman, maar was ooit gekleed in een geitenvel met hoorns en ging als bok van de Joeltijd van deur tot deur om te vragen of er ook stoute kinderen zijn. (9)

Joulupukki2Joulupukki-8

Perchten

Percht, Berchtel of Butzenbrecht is een  vrouwelijke demon uit Oostenrijk en Zwitserland. Oorspronkelijk was zij de Godin Perchta die te vergelijken is met Holda. Zij beloond de vlijtigen, maar straft de luien. Met driekoningen 6 januari gaat zij op zoek naar stoute kinderen om hun buiken open te rijten. De Perchten gaan ‘s-avonds in optocht door de straten. Er zijn mooie en lelijke Perchten. De lelijke perchten dragen maskers met hoorns, koehuiden en bellen. De perchten in de optocht zijn qua uiterlijk inwisselbaar met Krampus en Klaubauf, maar terwijl dezen mannelijke duivels zijn is Percht toch echt Frau Percht. (10)

Frau_Percht_75_dpipercht3perchten274928

Befana uit Italië

Befana is een Italiaanse heks die op 6 januari stiekem ‘s-nachts kado’s brengt aan de kinderen. Volgens de legende vroegen de Drie Koningen haar om mee te gaan naar het Kerstkind, maar zij weigerde. Sindsdien zwerft zij eeuwig rond en brengt nu kado’s aan andere kinderen. Zij is mogelijk verwant aan Bercht.

befana

De Joelmannen van Ijsland

De Jolasveinar van Ijsland zijn nu koddige dwergachtige mannen die één voor één verschijnen in de dagen voor kerst om ondeugende dingen te doen. Vroeger waren zij een stuk angstaanjagender. Ze gingen rond in een ommetocht verkleed in dierenhuiden, met hoorns en een staart Zij dreigden de kinderen mee te nemen in hun mand. Ook Gryla hun monsterlijke moeder trekt rond, zij is op zoek naar stoute kinderen die ze op wil eten.. Gryla wordt al genoemd in de Edda als naam voor een reuzin. (11) 

Gryla2

Griekse duivels; de Kallikantzaros

De Kallikantzaroi van Griekenland trekken rond tussen kerst en driekoningen. Dan verlaten ze de onderwereld waar ze bijna de wereldboom hebben omgezaagd. Het zijn magere, zwarte wezens, met staart, klauwen en slagtanden. Ze hebben rode ogen, en een rode tong die uit hun mond hangt. En natuurlijk hebben ze hoorns op het hoofd! Als ze een huis binnen kunnen dringen maken ze er een bende van. Zij stelen het eten, pissen in de watertonnen, schijten in het vuur en vergrijpen zich aan de jonge dochters.. Met driekoningen moeten ze de aarde weer verlaten, maar als ze aankomen bij de wereldboom blijkt deze geheeld en moeten zij helemaal opnieuw beginnen met zagen.

Dit wezen kennen de Grieken nu alleen nog maar in hun folklore of er ook ooit mannen zijn geweest die zich zo hebben verkleed is niet zeker. Toch lijken ze enorm veel op Krampus en aanverwanten! (Ginzburg

kallikantzaroi2

Conclusie

Deze korte opsomming lijkt me voldoende om een indruk te krijgen van de ´helpers´van sint Nicolaas en aanverwanten. Natuurlijk zijn nog lang niet alle angstaanjagende wezens van de midwinter genoemd en ook hun verhalen zijn bijna tot in het oneindige uit te breiden. Wat opvalt is dat ze allemaal spannend eng zijn. Ze roepen een aantrekkelijk soort angst op.  Bijna allen hebben de uitstraling van een sater of een wildeman van het woud. Ze doen de dingen die wij niet durven.

Ook al worden ze meestal niet zo genoemd, toch zou je ze het eerste associëren met duivels. Toch de duivel als symbool voor alle kwaad is het toch ook niet. Daarvoor is dit wezen te ondeugend, te spannend. Mogelijk zijn we met deze duistere helpers van sint Nicolaas late exponenten van de Gehoornde God op het spoor gekomen..

Helaas – of niet, discussie hierover is gaande – zijn de meeste van deze wezens van hun angst ontdaan en lief en schattig gemaakt voor de kinderen. Dit geld echter niet voor de Oostenrijkse Krampus. Tot op de dag van vandaag is en blijft Krampus gruwelijk en angstaanjagend. Wat mij betreft is deze daarom de kampioen der monsterlijke helpers van Sint Nicolaas!

Abe van der Veen

Voor mijn nieuwste artikelen zie: http://www.abedeverteller.nl/artikelen-symboliek/

http://www.abedeverteller.nl

1) Nicolaas, de duivel en de doden – Janssen 39, 150

http://www.jefdejager.nl/sint.php

2) Janssen p. 48 

http://www.feestenalmanak.nl/feest/sinterklaas

3) Janssen p. 55

http://en.wikipedia.org/wiki/Klausjagen

4) http://www.krampus.com/

Janssen p. 60

5) Janssen p.63

Farwerck – Noordeuropese mysteriëen p. 337

6) Farwerck p. 260 Janssen p. 63 en 54

7) Farwerck 256 Janssen 151

8) http://en.wikipedia.org/wiki/P%C3%A8re_Fouettard

9) http://deflipside.com/?p=4157

http://en.wikipedia.org/wiki/Joulupukki

10) Farwerck 285, 328

W. Samson – Christmas p. 79

11) Farwerck – Mysteriën 256, 287

http://jol.ismennt.is/english/gryla-terry-gunnell.htm

Zie ook: The upside down Christmas tree and other stories – D. Scott p. 129 e.v. http://books.google.nl/books?hl=nl&id=fWA-FyxoeTMC&q=krampus#v=snippet&q=krampus&f=false

Leuke video: http://vimeo.com/16878465

12) En  als laatste iets over het vermeende racisme in Zwarte Piet:

Er zijn bij Zwarte Piet – zoals ik het zie – minstens drie lagen te ontdekken: de heidense natuurgeest die sterke connotaties met de dodencultus heeft, vervolgens de Christelijke duivel die ‘geknecht’ is door de bisschop en zo voor het ‘goede’ gebruikt kan worden en ten derde toch ook associaties met de donkere slaven uit de koloniale 19e eeuw.

Die laatste laag is een erfenis waar we maar mee te dealen hebben, maar niet weg te poetsen valt door de Piet om zeep te helpen. Racisme zit niet in de zwarte piet, maar in onderscheid maken vanuit dualiteit ipv polariteit. Zwarte Piet is een amalgaam van invloeden, maar hij is vooral zichzelf. Ik hoop van ganser harte dat onze piet niet zal verwateren tot commerciële halfzachte kerstelf, maar zal uitkristalliseren tot het beste wat de Piet door de tijden heen te bieden had. Mijn verlanglijst voor de piet van de toekomst. Uiterlijk: zwart, mogelijk gehoornd en de rest is bijzaak. Karakter: spannend, levenslustig en een tikkie ondeugend!