Van duivelse Pieten en zwarte Klazen: de monsterlijke helpers van Sint Nicolaas

In de negentiende eeuw werd het Sinterklaasfeest in Nederland geciviliseerd. Piet kreeg van duivelse meer negroïde trekken en de Sint zelf was nu alleen nog maar verkleed als waardige bisschop. De wilde Nicolaasmaskerade werd een plechtige intocht van Sinterklaas. Het is interessant om te zien hoe in meer geïsoleerde gebieden zoals de Waddeneilanden en de bergdalen van Zwitserland en Oostenrijk de oudere ruige versie wel in meer of mindere mate stand heeft gehouden.

Hieronder volgt een lijst van al die Donkere Sinterklazen en Duivelse Pieten door Europa heen:

Krampus2xx

Duistere Klazen in Nederland en Zwiterserland

In de negentiende eeuw nog gingen Zwarte Klazen rond in Amsterdam. Ze maakten lawaai met rammelende kettingen en waren op zoek naar stoute kinderen. In Grou in Friesland werd geen Sinterklaas gevierd maar Sint Pieter. Voor 1903 had hij nog een ketting aan zijn been, een oude jas om waarop lekkernijen waren genaaid en een doek voor zijn gezicht die alleen zijn ogen onbedekt liet. Tot de plaatselijke kleuterjuf daar een einde aan maakte. In Franeker aan het begin van de negentiende eeuw liepen gemaskerde schippersknechten rond op sinterklaasavond. Zij toeterden met hoorns en maakten ketelmuziek en liepen rond in lelijke gewaden. Een van hen was verkleed als duivel met een zwarte keten aan het been. Zo moeten er over heel Nederland verspreid meer van dit soort optochten zijn geweest. (1)

In Nederland zijn alleen de Sunderums van Terschelling en de Klaasomes of Sunneklazen van Ameland nog over. Zij lopen rond met 5 december. Oorspronkelijk hadden zij een witte broek en hemd aan en een masker met wit gaas. Verder hebben zij een stok en een toeter bij zich. (2)

315934788_f4650f1d89Klaasome

(Links Sunderums, rechts een Klaasome)

In Zwaben en Zwitserland gaan de Kläuse rond op Sinterklaasavond. dit heet Klausjagen. Ze zijn in het wit gekleed met een zwarte kap. Verder zijn ze met bellen behangen en dragen vreemde maskers gemaakt van boombast.  Vaak hebben ze enorme mijters op en gaan rond met veel lawaai van koebellen, zweepknallen en hoornblazen. (3)

klausjagen_1

Duistere figuren die Sint Nicolaas vergezellen

Krampus

De gruwelijkste begeleider van de Sint is toch wel Krampus. Deze komt voor in Oostenrijk, Beieren en Zwitserland. Zijn naam komt van ‘klauw’ en hij ziet er uit als een duivel. De Krampusduivels maken een rondgang op Sint Nicolaasavond, waarbij ze lawaai maken met bellen en hoorns. Ze krijgen ‘schnaps’ van de omstanders. Ze dreigen kinderen mee te nemen naar de hel en vroeger sloegen ze jonge vrouwen met berkentwijgen. (4)

400px-Krampus_Morzger_Pass_Salzburg_2008_0416927_dekrampus_1275px-Krampus

Klaubauf

De Klaubauf van Tirol ziet er ook uit als een duivel met pels, duivelsmasker met bokkehorens en rode tong uit de mond. Met zijn witte schapenvacht heeft hij wel wat van de Verschrikkelijke Sneeuwman. Hij heeft een grote zak of mand bij zich voor stoute kinderen. Ook sleept hij met kettingen rond als teken dat hij  een geketende duivel is. Kinderen in Vinzgau proberen hem op 5 december met gevaar voor eigen leven wakker te maken. (5)

klaubaufyetiklaubauf1

Bartel en Schmützli

In Karinthië (Oostenrijk) wordt dit monster de (Schmütz)bartel genoemd. Hij is in zwarte schapenvellen gehuld, draagt een gehoornd masker en zijn rode tong hangt uit de mond. Soms heeft hij een paardevoet en hinkt hij. Er bestaat in Oostenrijk de uitdrukking hij weet waar Barthel de mosterd vandaan haalt! Klaubauf en Bartl lusten graag schnaps en geven veel aandacht aan jonge meisjes.

De Schmützli uit Zwitserland is volledig in het zwart en heeft een zwart gezicht. Schmütz is viezigheid. Hij had een zweep, ketting en roe bij zich, maar ook kado’s en snoep in een zak. Pas na een examen in braafheid kregen de kinderen de kado’s. (6)

samichlaus-schmutzlisschmutzli bad santa switzerland

(Afbeeldingen van Schmützli en Nicolaas)

Bij al deze figuren vind men naast Nicolaas ook regelmatig nog een verdwaalde engel. Deze goede krachten zijn echter duidelijk in de minderheid.

Knecht Ruprecht

Ruprecht heeft roe en zak en een zwart gemaakt gezicht, maar ook nog hoorntjes en is in bont gehuld. Op zijn rug draag hij een mand om stoute kinderen mee te vervoeren. Hij riep: ‘Ich bin der alte böse Mann, der alle Kinder fressen kann‘. Rubrecht is net als Robin en Robert een veel voorkomende duivelsnaam. (7)

knecht ruprecht2151561_f520

Le père Fouettard

In delen van Oost-Frankrijk zoals de Elzas wordt de Sint vergezeld door een oude bekende van hem. Hij heet de zweep slaande vader en is vaak gekleed in het zwart, met zwarte baard. Hij heeft een zweep, mand en kettingen bij zich. Hij is een zeer oude bekende want al in de vroege middeleeuwen gaat het verhaal dat sint eens drie scholieren redde die vermoord waren en in stukken gehakt. Deze waren door de moordenaar in een vaatje met pekel gepropt. Sint deed alsof hij juist wat vlees wou uit dat vaatje en klopte met zijn staf drie maal op het vat. Prompt sprongen de drie jongens er levend en wel uit! Deze booswicht heet in Frankrijk Fouettard en mag sindsdien de Sint vergezellen om de stoute kinderen met zijn zweep te slaan. Gezellig! (8)

SAINT-NICOLAS421px-Hans_Trapp

Cert 

In Tsjechië winden ze er geen doekjes om; de metgezel van de Sint is gewoon čert oftewel de duivel. Om hem ietwat in toom te houden heeft hij meestal een engel als metgezel.

cert-mikulas-andel-2010_13

Naast de demonische wezens die Sint Nicolaas vergezellen vind je ook nog verwante wezens die pas verschijnen met kerst of driekoningen.

De Joelbok van Zweden en Finland

De Joelbok of Joulupukki in Zweden en Finland lijkt tegenwoordig sprekend op de Kerstman, maar was ooit gekleed in een geitenvel met hoorns en ging als bok van de Joeltijd van deur tot deur om te vragen of er ook stoute kinderen zijn. (9)

Joulupukki2Joulupukki-8

Perchten

Percht, Berchtel of Butzenbrecht is een  vrouwelijke demon uit Oostenrijk en Zwitserland. Oorspronkelijk was zij de Godin Perchta die te vergelijken is met Holda. Zij beloond de vlijtigen, maar straft de luien. Met driekoningen 6 januari gaat zij op zoek naar stoute kinderen om hun buiken open te rijten. De Perchten gaan ‘s-avonds in optocht door de straten. Er zijn mooie en lelijke Perchten. De lelijke perchten dragen maskers met hoorns, koehuiden en bellen. De perchten in de optocht zijn qua uiterlijk inwisselbaar met Krampus en Klaubauf, maar terwijl dezen mannelijke duivels zijn is Percht toch echt Frau Percht. (10)

Frau_Percht_75_dpipercht3perchten274928

Befana uit Italië

Befana is een Italiaanse heks die op 6 januari stiekem ‘s-nachts kado’s brengt aan de kinderen. Volgens de legende vroegen de Drie Koningen haar om mee te gaan naar het Kerstkind, maar zij weigerde. Sindsdien zwerft zij eeuwig rond en brengt nu kado’s aan andere kinderen. Zij is mogelijk verwant aan Bercht.

befana

De Joelmannen van Ijsland

De Jolasveinar van Ijsland zijn nu koddige dwergachtige mannen die één voor één verschijnen in de dagen voor kerst om ondeugende dingen te doen. Vroeger waren zij een stuk angstaanjagender. Ze gingen rond in een ommetocht verkleed in dierenhuiden, met hoorns en een staart Zij dreigden de kinderen mee te nemen in hun mand. Ook Gryla hun monsterlijke moeder trekt rond, zij is op zoek naar stoute kinderen die ze op wil eten.. Gryla wordt al genoemd in de Edda als naam voor een reuzin. (11) 

Gryla2

Griekse duivels; de Kallikantzaros

De Kallikantzaroi van Griekenland trekken rond tussen kerst en driekoningen. Dan verlaten ze de onderwereld waar ze bijna de wereldboom hebben omgezaagd. Het zijn magere, zwarte wezens, met staart, klauwen en slagtanden. Ze hebben rode ogen, en een rode tong die uit hun mond hangt. En natuurlijk hebben ze hoorns op het hoofd! Als ze een huis binnen kunnen dringen maken ze er een bende van. Zij stelen het eten, pissen in de watertonnen, schijten in het vuur en vergrijpen zich aan de jonge dochters.. Met driekoningen moeten ze de aarde weer verlaten, maar als ze aankomen bij de wereldboom blijkt deze geheeld en moeten zij helemaal opnieuw beginnen met zagen.

Dit wezen kennen de Grieken nu alleen nog maar in hun folklore of er ook ooit mannen zijn geweest die zich zo hebben verkleed is niet zeker. Toch lijken ze enorm veel op Krampus en aanverwanten! (Ginzburg

kallikantzaroi2

Conclusie

Deze korte opsomming lijkt me voldoende om een indruk te krijgen van de ´helpers´van sint Nicolaas en aanverwanten. Natuurlijk zijn nog lang niet alle angstaanjagende wezens van de midwinter genoemd en ook hun verhalen zijn bijna tot in het oneindige uit te breiden. Wat opvalt is dat ze allemaal spannend eng zijn. Ze roepen een aantrekkelijk soort angst op.  Bijna allen hebben de uitstraling van een sater of een wildeman van het woud. Ze doen de dingen die wij niet durven.

Ook al worden ze meestal niet zo genoemd, toch zou je ze het eerste associëren met duivels. Toch de duivel als symbool voor alle kwaad is het toch ook niet. Daarvoor is dit wezen te ondeugend, te spannend. Mogelijk zijn we met deze duistere helpers van sint Nicolaas late exponenten van de Gehoornde God op het spoor gekomen..

Helaas – of niet, discussie hierover is gaande – zijn de meeste van deze wezens van hun angst ontdaan en lief en schattig gemaakt voor de kinderen. Dit geld echter niet voor de Oostenrijkse Krampus. Tot op de dag van vandaag is en blijft Krampus gruwelijk en angstaanjagend. Wat mij betreft is deze daarom de kampioen der monsterlijke helpers van Sint Nicolaas!

Abe van der Veen

Voor mijn nieuwste artikelen zie: http://www.abedeverteller.nl/artikelen-symboliek/

http://www.abedeverteller.nl

1) Nicolaas, de duivel en de doden – Janssen 39, 150

http://www.jefdejager.nl/sint.php

2) Janssen p. 48 

http://www.feestenalmanak.nl/feest/sinterklaas

3) Janssen p. 55

http://en.wikipedia.org/wiki/Klausjagen

4) http://www.krampus.com/

Janssen p. 60

5) Janssen p.63

Farwerck – Noordeuropese mysteriëen p. 337

6) Farwerck p. 260 Janssen p. 63 en 54

7) Farwerck 256 Janssen 151

8) http://en.wikipedia.org/wiki/P%C3%A8re_Fouettard

9) http://deflipside.com/?p=4157

http://en.wikipedia.org/wiki/Joulupukki

10) Farwerck 285, 328

W. Samson – Christmas p. 79

11) Farwerck – Mysteriën 256, 287

http://jol.ismennt.is/english/gryla-terry-gunnell.htm

Zie ook: The upside down Christmas tree and other stories – D. Scott p. 129 e.v. http://books.google.nl/books?hl=nl&id=fWA-FyxoeTMC&q=krampus#v=snippet&q=krampus&f=false

Leuke video: http://vimeo.com/16878465

12) En  als laatste iets over het vermeende racisme in Zwarte Piet:

Er zijn bij Zwarte Piet – zoals ik het zie – minstens drie lagen te ontdekken: de heidense natuurgeest die sterke connotaties met de dodencultus heeft, vervolgens de Christelijke duivel die ‘geknecht’ is door de bisschop en zo voor het ‘goede’ gebruikt kan worden en ten derde toch ook associaties met de donkere slaven uit de koloniale 19e eeuw.

Die laatste laag is een erfenis waar we maar mee te dealen hebben, maar niet weg te poetsen valt door de Piet om zeep te helpen. Racisme zit niet in de zwarte piet, maar in onderscheid maken vanuit dualiteit ipv polariteit. Zwarte Piet is een amalgaam van invloeden, maar hij is vooral zichzelf. Ik hoop van ganser harte dat onze piet niet zal verwateren tot commerciële halfzachte kerstelf, maar zal uitkristalliseren tot het beste wat de Piet door de tijden heen te bieden had. Mijn verlanglijst voor de piet van de toekomst. Uiterlijk: zwart, mogelijk gehoornd en de rest is bijzaak. Karakter: spannend, levenslustig en een tikkie ondeugend!

Advertenties

4 reacties

  1. B. Schobbers said,

    oktober 8, 2013 bij 8:20 pm

    Interessant. Ken zelf de Franse van nabij en vraag me af hoe wij dan een zwarte mens kunnen inzetten.

  2. Dennis said,

    november 29, 2013 bij 7:09 am

    Echt een super artikel!!

  3. J.W. Koning said,

    april 5, 2014 bij 1:41 pm

    Het klopt helemaal dat Sint Nicolaas in andere landen veel ‘duistere’ knechten heeft, en dat daarbij een relatie lijkt met geknechte/bedwongen/geketende duivels/saters.
    Echter de zin:
    “In de negentiende eeuw werd het Sinterklaasfeest in Nederland geciviliseerd. Piet kreeg van duivelse meer negroïde trekken en de Sint zelf was nu alleen nog maar verkleed als waardige bisschop.”
    klopt niet en dus kloppen ook de conclussies niet die daar uit voort vloeien.
    Ten eerste was het sint Nicolaas feest ten tijde van de reformatie al ‘geciviliseerd’ (de feesten op straat, dus ook de zwarte klazen enz) werden toen verboden. Het werd een familiefeest in huis.
    Ten tweede kwam Sint Nicolaas in Nederland bijna altijd alleen, en als er (zeer zelden!) een knecht bij was (Maximaal 1! ) had deze meer het uiterlijk van Ruprecht of nog beter van Nicodemus de eerste helper van Sint Nicolaas.
    Door het boekje van Jan Schenkman werd dit eerst een Indiër of Pers van wege de kleding, en daarna een Moor. Even voorbijgaand een de discussie of dat de oude aanduiding is (Moor is zwart uit afrika) of nieuwe aanduiding (moor is noord en noordwest van africa zoals Morroco) waarbij deze nieuwe moren tot het kaukasich ras (= blanke ras) gerekend worden. Een negroïde uiterlijk kregen ze pas na de bevrijding, toen waren er ook voor het eerst pas meerdere pieten.
    Dat aan deze pieten sommige zaken gehangen zijn die lijken op karaktertrekken van wodans knechten, betekent niet dat zij hetzelfde zijn als die knechten En ook toen pas na de bevrijding werd Sint Nicolaas pas echt Sinterklaas, Ik kreeg als kind nog straf omdat ik Sinterklaas zei tewgen Sint Nicolaas !! Terwijl nu bijna elk kind Sinterklaas zegt en slechts een enkel volwassene nog Sint Nicolaas zegt. Je ziet het die zin staat dus vol onjuistheden.

    En dan krijg je ook onjuiste conclussies.

    Vroeger mochten ouders hun kinderen slaan en leraren mochten hun leerlingen slaan. Tegenwoordig mogen ouders hun kinderen niet meer slaan en leraren mogen hun leerlingen niet meer slaan.
    Ouders en leraren hebben dus dezelfde ontwikkeling doorgemaakt.
    Toch maakt dat niet dat mijn leraren mijn ouders zijn, of ooit gewest zijn of dat ze daar vanaf stammen.
    Edison heeft de electrische lamp uitgevonden. Ik gebruik electrische lampen in mijn huis, en ben in staat ze te vervangen als ze stuk zijn, ben zelfs in staat om een hele electrische installatie aan te leggen.
    Toch maakt dat mij niet tot edison, en ook niet tot zijn erfgenaam (niet juridsch, niet financiëel en zelfs niet geestelijk!)

    Ik bewonder je vertelkunst, en je inzet, maar ik schrik van het gemak (fanatisme?) waarmee je alles in één richting wilt buigen. Kijk het kan buigen, dus het klopt ???
    De oude mythologie heeft altijd al bestaan zonder Sinterklaas, en Sinterklaas kan best bestaan zonder de oude Mythologie en los van elkaar zijn ze beiden ook een fantastisch verhaal met vele ondoorgrondelijkheden.
    Overigens heeft de Kerstman veel meer raakvlakken met de juleman (veel ouder als wodan) en die heeft ook nooit duiveltjes gehad.

    zie voor meer info hierover: http://sint-en-santa.eu


Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s

%d bloggers liken dit: