Valknutr of Hrungnishjarta; knoop van de gevallene of moedig hart van Hrungnir

Al jarenlang loop ik rond met een houten kettinkje om mijn hals; de zogenaamde ‘valknut’ of op zijn Noors ‘valknutr’. Het heidens Scandinavische symbool bestaat uit drie in elkaar gehaakte driehoeken of uit een band die zo geknoopt is, dat hij drie driehoeken vormt. Knut is knoop en ‘val’ komt van ‘valr’ oftewel de gevallene op het slagveld. Het is de knoop van  de gevallene. Of toch niet? Het woord blijkt een onbekende herkomst te hebben en in ieder geval komt het in geen enkele middeleeuwse bron voor. Ook andere benamingen van dit symbool zoals toverknoop, knoop van de Vala en heilsknoop zijn van de negentiende eeuw of later. In de Snorra-Edda is er wel sprake van een geheimzinnig teken met drie punten; het hart van Hrungnir. Er is veel voor te zeggen dat dit de oorspronkelijke benaming van de valknut is. (1)

Sacrificial_scene_on_Hammars_-_ValknutDSCN2186

(Fig. links tricursale valknut op steen van Hammars, rechts unicursale valknut om mijn eigen hals)

De naam valknut blijkt een negentiende eeuwse interpretatie van het teken te zijn op basis van een aantal 7 tot 10e eeuwse gedenkstenen, voornamelijk van het Zweedse eiland Gotland. In de context van die afbeeldingen zag men het als een teken van iemand die gewijd is aan Odin en in het verlengde daarvan als het teken van een op het slagveld gesneuvelde krijger die verwelkomt wordt in het Valhalla. Om te zien of dit beeld klopt moeten we die stenen eens gaan bekijken..

Valknut, paard, ring en drinkhoorn

De valknut komt – op de stenen – het meest voor tussen de benen van een paard. In de Tjängvide gedenksteen is dit paard achtbenig en in die van Lärbro komt ook een achtbenig paard voor. Dit zou kunnen duiden op het achtbenige paard Sleipnir van Odin dat hij gebruikt om de negen werelden te bereizen. Ook valt de ring op die de krijgers omhoog heffen. De ring van Odin is Draupnir waaruit elke negende nacht negen nieuwe ringen  druppelen.

Lärbro Tängelgrda steen

Tjängvide gedenksteenDSCN2182

(Figuren zijn: Steen van Lärbro Tangelgarda, steen van Stora Hammar en gedenksteen van Lokrune)

De krijger – of hij nu Odin is of niet – wordt opgewacht door een gemantelde gestalte die iets omhoog heft wat mogelijk een drinkhoorn is. Vaak wordt hier een verwelkomende Walkure in gezien. Zij zou dan in haar hand een hoorn gevuld met mede of bier houden. Een welkomstdronk voor de net in het Valhalla aangekomen krijger.

In de gedenksteen van Lillbjors vinden we naast de valknut een vergelijkbaar symbool boven de krijger bestaande uit drie ineengevlochten drinkhoorns. Dit symbool komt ook voor op de steen van Snoldelev. In de cultus van Odin is de mede een belangrijke drank. Het geeft inspiratie en mogelijk zelfs extase. De krijgers die aanzitten in de Valhall genieten het voorrecht om van die mede te drinken. (2)

30-01-10/50Runensteen van Snoldelev Denemarken 8e Eeuw

(fig. links gedenksteen van Lillbjors, rechts runensteen van Snoldelev)

De valknut als teken van inwijding

In de steen van Stora Hammars bevindt de valkrune zich boven een gebogen mansfiguur die een inwijding lijkt te ondergaan. Het zou kunnen dat hij gemerkt wordt met het valknut teken met een speer door een priester of door Odin zelf. Roofvogels vliegen rondom het tafereel. Mogelijk zijn het Walkuren die de krijger hebben uitverkoren. (3)

800px-Sacrificial_scene_on_Hammars_(II)

(Steen van Hammars 8e e nC., Gotland)

Ook de scene die afgebeeld wordt op het rechterzijvlak van het Angelsaksisch runenkistje (7e E n.C) zou om een inwijding kunnen gaan. Deze hoogst merkwaardige afbeelding toont de valknutr opnieuw onder het (doden)paard. Rechts zien we een figuurtje in een soort van holle heuvel en daarnaast lijkt het alsof iemand een mantel krijgt omgegespt. Links van het paard staat een krijger tegenover een zittend paard-mens. Boven het paard staan de woorden ‘risci bita’; door het riet gebeten. De randinscriptie is te vertalen als: ‘de woud-god zit op schade-berg brengende ongeluk, zoals Erta eiste zij zaaien zorg en hartetreurnis’.

Erta is de Angelsaksische moeder aarde. Haar naam is verwant aan die van Hertha en het hart, en aan Urth, de oergodin van het noodlot. Zij is de ene godin die ook drie is in de vorm van de Nornen of schikgodinnen. De valknut zou een passend symbool voor hun – en daarmee van het lot – zijn. De vorm van drie vrouwelijke driehoeksvormen in één past hier goed bij. De zorg en treurnis die Erce en de woud-god (Odin?) veroorzaken kan die van de inwijding zijn, waarbij de oude hechtingen en (familie)banden worden verlaten, en een semi-dood wordt ondergaan door in de holle onderwereldberg te gaan. Na die inwijding is er geen angst meer voor de dood. De krijger wordt een mantel omgeslagen – mogelijk van wolven of berenhuid – en opgenomen in het Einherjar, de aan Odin gewijde krijgslieden. (4)

800px-Franks_Casket_-_Right_side Angelsaksisch runenkistje 7eE

(fig.: rechterzijpaneel van het Angelsaksisch runenkistje 7eE)

Triquetra en Triskele

Ook het tafereel met triquetra op de steen van Sanda zou om een inwijdingsmoment kunnen gaan. Het triquetra symbool is ook te zien op het Gosforth kruis. Daar zien we een krijger die op het punt staat om door een slang-draak opgeslokt te worden. Aan de andere kant van het monster zien we het triquetra teken. Mogelijk als een symbool van de dood- en wederopstanding van de krijger.

De steen van Sanda met TriquetraGosforth kruis Cumberland

Zowel de driehoek in de valknut als de vesica piscis in de triquetra worden gezien als symbolen van het drievoudig vrouwelijke. (5) De driemaal drie is het getal van de negen Walkuren, maar ook de negen nachten dat de inwijding van Odin zelf duurde en de negen machtige spreuken die hij daarna leerde. Van triquetra naar triskele is maar een kleine stap en er is zelfs een voorbeeld waar de valknut en de triskele worden gecombineerd. De zwarte vogels doen weer denken aan de Walkuren. Ook de walkuren – die de gedoemde krijgers uitkiezen op het slagveld en ze verwelkomen in het valhalla – hebben zo een sterke associatie met de valknut.

Zevende eeuwse Frankische triskele met raven en valknutvalknut op Oseberg bed

(Links Frankisch kistje 7e E en rechts Valknut gevonden op schip van Oseberg)

Het enige voorbeeld van een Valknut dat nog te geven is dat meer licht op de kwestie schijnt is die op het bed in het Oseberg schip. Dit was een schip dat begraven lag in een grafheuvel in Denemarken. Dit is de enigszins magere oogst van oude afbeeldingen van de valknut. Er schijnen nog wel meer afbeeldingen van het valknut symbool te zijn uit de heidense tijd, maar ik heb ze niet gevonden. Dit maakt het niet makkelijk om de betekenis van de valknut te achterhalen, gelukkig is er nog één mogelijke bron.

Hart van Hrungnir

In de proza Edda van Snorri Sturluson – in het deel genaamd Skaldskaparmal –  wordt de mythe verteld van de reus Hrungnir, zijn paardrijwedstrijd met Odin en zijn duel met Thor. Hierin komt de volgende zinsnede voor: ‘Hrungnir had een vermaard hart, gemaakt van keiharde steen, gepiekt met drie punten, net zoals het magisch geritste teken dat later van een hart werd gemaakt en sindsdien ‘Hrungnishjarta’ wordt genoemd.‘ (6)

Het zou niet vreemd zijn als dit refereert naar de ‘valknut’. Hrungnir gaat een wedstrijd aan met Odin wiens paard het snelste is. De reus verliest, maar door zijn snelheid is hij al wel met zijn paard in de Asengaard beland. Hij krijgt daar van Odin een vrijgeleide en betreed het Valhalla. Walkuren verwelkomen hem daar met een drinkhoorn gevuld met mede of bier. Dit tafereel lijkt sterk op de afbeeldingen van de krijgers te paard op de gedenkstenen, behalve dan dat Hrungnir een reus is en geen mens. 

Hrungnir4

De moed van Braller

De betekenis van ‘Hrungnishjarta‘ valt ook uit het verhaal op te maken: Het wordt aangehaald vlak voor het begin van een duel tussen de reus en Thor. Een goed moment om een teken van dapperheid te introduceren. Hrungnir betekend zoiets als braller. Onder invloed van de mede wordt hij inderdaad overmoedig en opschepperig. Toch blijkt zijn opschepperij niet slechts grootspraak. Hij was de kampioen en allersterkste van de reuzen. hij zal vechten tegen de kampioen der goden; Thor. In de oudtijdse gevechten tussen kampioenen van de ene en de andere stam, was brallen, uitdagen en snoeven standaard repertoire. Hiermee hoopte je de tegenstander te intimideren.  Zijn stenen hart blijkt een moedig hart, want hij gaat het duel met Thor aan zonder angst of aarzeling. (7) 

De lafheid van Mistkalf

De strofe over het hart van Hrungnir komt vlak na de episode waarin de reuzen een  strijdmakker voor Hrungnir maken van klei De reuzen zochten voor deze ‘Mökkurkalfi’ (Mistkalf of Moddervoet) een geschikt hart, maar vonden niets ander dan het hart van een merrie. Het hart van de merrie blijkt een bang hart en mistkalf pist van angst  in zijn broek. Hij wordt makkelijk verslagen.

Nu wordt op het Angelsaksische runenkistje links een als paard vermomd mens afgebeeld. Je zou haar als een paardgemaskerde Germaanse priesteres oftewel Volva kunnen kenschetsen. Zij heeft een tak in haar hand. Mogelijk merkt zij daarmee de krijger die tegenover haar staat. Vanaf dat moment heeft hij – net als Odin – het vermogen om te reizen door de geestenwereld. Hij heeft het hart van de merrie gekregen en kan net als  Sleipnir de negen werelden bereizen. De valknut is dit teken van de negen in drie in één.

Rechterzijvlak Angelsaksisch runenkistje

De mythe van Hrungnir en zijn duel met Thor zou een latere kritiek op dit teken kunnen zijn. Hrungnir die dit vrouwelijke teken draagt wordt verslagen door Thor die het mannelijke teken van de moker Mjölnir draagt. De ouderwetse reuzen met hun wapens van steen, hebben nog vertrouwen in het oude vrouwelijke teken ‘Hrungnishjarta’ en plaatsen een merriehart in het lijf van de metgezel van Hrungnir, Mistkalf. Het blijkt echter een te klein hartje voor zijn grote lijf.

Dat dapperheid in het hart zit is nog te horen in uitdrukkingen als, ‘iemand een hart onder de riem steken‘  (iemand moed inpraten) of ‘een grote mond, maar een klein hartje‘, wat je zegt van iemand die wel opschept, maar daarna weinig moed toont. In het Engels ken je de uitdrukkingen ‘he takes heart‘ en ‘have a heart‘, waarbij het beide keren om moed gaat. Wie ‘courage’ heeft, heeft de innerlijke kracht van het hart (fr; coeur). Wie moed heeft houdt op met denken, laat zijn gemoed spreken en zet deze om in dadendrang. (8) 

Moed en noodlot

De dapperheid van Hrungnir en andere strijders uit de heidense tijd kwam vanuit een gevoel dat het lot al bepaald was. De drie noodlotsgodinnen hadden al beslist hoe lang het leven zou zijn. Wyrd of Urth had het web van war al geweven. In zo’n situatie is angst overbodig, de uitkomst van de strijd stond toch al vast. Het was zaak om eervol en standvastig mee te werken aan de uitvoering van zijn eigen lotsbestemming. Een hart van steen maakt zonder mededogen, maar ook zonder angst. Vele krijgers vielen – net als Mökkurkalfi – ondanks dit lotsdenken toch ten prooi aan angst. De aan Odin gewijden hadden de dood onder ogen gezien en gereisd met het dodenpaard. Zij kenden hun lot en aanvaardden het, dit maakte ze dapper. De valknutr kan gezien worden als hun teken. Niet slechts als strijder in de oorlog, maar ook als reiziger van de negen werelden en krijger in de andere wereld tegen de negatieve kosmische krachten. 

Zo is de positie van de valknut (of hrungnishjarta) – onder de poten van het dodenpaard of dichtbij de oorlogs- en tovenaar-godheid Odin – duidelijk. Toch is het niet het teken van Odin, maar eerder van Urth / Ertha. De driehoek en ook het hart zijn tenslotte vrouwelijke symbolen en Odin had zijn kracht en wijsheid verkregen uit een vrouwelijke bron. (9)

Abe van der Veen

http://www.abedeverteller.nl

1) Tot aan het stuk van Hrungnir is mijn verhaal vrij gelijkend op dat van Farwerck of datgene wat http://www.nederlandsheidendom.nl/webstek/valknut.html er van zegt. Toch is dit ‘taking of the evidence’ noodzakelijk om mijn punt te maken zodra we belanden bij de mythe over het duel Hrungnir en Thor.

http://en.wikipedia.org/wiki/Valknut

Farwerck – Noordeuropese mysterieën p. 598 e.v.a.

2) De stenen en hun omschrijving vindt je o.a. in  http://www.nederlandsheidendom.nl/webstek/valknut.html

Farwerck – Noordeuropese mysterieën en

http://www.timothystephany.com/gotland.html en http://timothystephany.com/papers/Article-GotlandStones_ver2b.pdf

Herdenkingssteen Sanda: Viking memorial picture stone showing the saga of God Thor (son of God Odin) dedicated to the brothers Rodvisl. Sanda, Gotland (Sweden); 7th-10th century. / Viking picture stone of Lillbjors Gotland with God Odin (Wotan) on his horse Sleipnir, welcomed by aValkyrie with a drinking horn. A viking ship is depicted at the bottom of the stone. 8th century. / The image stone at TängelgårdaLärbro parish, GotlandSweden is decorated with a scene of warriors holding rings, one (possibly Odin) horsed, with Valknutsymbols drawn beneath. 7e E / Hammars Stone zweden 8e E / Gedenksteen van Lokrune Valknut tussen de benen van een paard (172)

3) Vreemd genoeg laat de ene foto van Stora Hammars een gehangene zien en de andere foto een soort van vlek.. Zie hieronder voor een afbeelding met gehangene. Geen van de meest recente foto’s hebben echter een gehangene. Het heeft er veel van dat de foto iets is opgepoetst. Soms lijkt het of de wens de vader van de gedachte is..

Fig1a_StoraHammarsGedenksteen hammers

4) http://nl.wikipedia.org/wiki/Franks_Casket  

De oorspronkelijke tekst is: herh os sitæþ on hærmberge agl(ac) drigiþ swa hir i erta e gisgraf særden sorgæ and sefa tornæ

Farwerck – Noordeuropese mysteriëen: p. 602

Farwerck geeft de volgende vertaling: Hier zit de (als Wodan) vermomde op de berg van smarten. De inwijder sleept de ear-twijg (de met dit runenteken gemerkte kandidaat) naar het woud der  verschrikking, verhef u uit de grot van zorg en harteleed.

5) Valknut en triquetra worden beide als naam gebruikt voor het symbool van de drievoudig ineengevlochten ‘vesica piscis’ als deze te zien is op Scandinavische stenen. Qua vorm is er echter een duidelijk onderscheid.

Walker – Dictionary of symbols and sacred objects p. 36

 

6) Edda – Snorri Sturluson (vert. Marcel Otten) p. 103

7) http://en.wikipedia.org/wiki/Hrungnir echter: http://www.etymologiebank.nl/trefwoord/brallen

Ellis Davidson gaat hier nog een stuk verder in. Zij beweert dat de Valknut het symbool is van de macht van de god Odin om te binden en ontknopen. Waarbij zij voornamelijk duidt op zijn macht om iemand te doen verlammen van angst of  juist los te barsten in strijdfurie of berserkerwoede. Getuige de knoopvorm van de valknut en de connectie die Hrungirs hart met moed heeft zou zij gelijk kunnen hebben, toch blijft dit op deze minimale gronden slechts een suggestie. H.E. Davidson – Gods and myths of Northern Europe p.147

8) www.etymonline.com/index.php?term=courage

http://www.etymologiebank.nl/trefwoord/moed

9) Hij stal de drie vaten met mede van de reuzin Gunnlod door haar berg in te gaan en met haar te vrijen. Gunnlod betekent ‘krijgsonthaal’. Indien de krijger te paard met de valknut tussen de benen – zo wij die zien op de herdenkingsstenen – Odin is, dan zou zij degene kunnen zijn die hem met drank verwelkomt. Ook heeft hij ws. gedronken uit de bron van Urth onder de kosmische boom. Was het niet op het moment dat hij na negen nachten hangen aan de boom naar beneden reikte, dan wel toen hij dronk van de bron van Mimir, want de drie bronnen aan de drie wortels van Yggdrasil zijn uiteindelijk ook één.

http://en.wikipedia.org/wiki/Wyrd

Ook interessant: http://www.sacred-texts.com/bos/bos649.htm

Advertenties

5 reacties

  1. Meidi Goh said,

    maart 13, 2013 bij 8:44 am

    Heb ‘m net gelezen, interessant onderzoek, Abe, bedankt voor het delen. Alleen, is de betekenis van de hrungisjarta nou dus ‘reuzenhart: een hart zonder angst’? Hart van de ingewijdde?

    • maart 13, 2013 bij 12:54 pm

      Letterlijk hart van de reus Hrungnir (Braller). Vanuit mijn interpretatie van het verhaal een moedig hart en dit weer combinerend met de gedenkstenen kan je speculeren dat dit het symbool is van iemand die het waard is om zich te scharen onder de krijgers in het Walhalla.

  2. Meidi Goh said,

    maart 17, 2013 bij 9:55 am

    Ah, ok 🙂 Dus toch een best mannelijk symbool dan.

  3. maart 17, 2013 bij 11:28 am

    Nou het ligt nog wat ingewikkelder, want die moed krijgt hij weer van de drie- of negenvoudige godin van het lot,

  4. hans said,

    juni 20, 2014 bij 6:19 pm

    Die stenen van Gotland zijn werkelijk prachtig!

    Gotland Zweden


Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s

%d bloggers liken dit: