Nieuwe plaats voor al mijn artikelen www.abedeverteller.nl

Vanaf 14 mei 2013 plaats ik mijn artikelen op http://www.abedeverteller.nl/artikelen-symboliek/

Hier vind je ook alles over mijn werk als verhalenverteller. Wees welkom om mijn nieuwste artikelen op het bovenstaande adres te lezen!

De Heiligenberg; een heidense cultusplek bij Amersfoort?

Ten zuiden van de stad Amersfoort ligt een kleine heuvel genaamd de Heiligenberg. Deze plek is vanwege zijn ontstaanslegende zeer bijzonder. Het verhaal gaat namelijk dat deze heuvel ergens in de vijfde eeuw is opgeworpen door de heilige Ursula en haar 11000 gezellinnen. Ook wordt er beweerd dat de heuvel dienst deed als vergaderplaats voor heksen, hier zou de heksensabbat gevierd worden! (1) Ook nu nog zeggen wichelroedelopers dat de heiligenberg een krachtplek is. Door alle schaarse gegevens op een rijtje te zetten rees bij mij het vermoeden dat de Heiligenberg eerder een heidense berg is..

Heiligenberg_leusden

(De Heiligenberg inclusief villa in de 19e eeuw)

De legende van Ursula en haar elfduizend gezellinnen

Ursula was een Engelse prinses die net tot het christendom was bekeerd. Tegen haar zin in moest ze van haar vader trouwen met een heidense prins. Ze kreeg nog wel van hem gedaan dat ze eerst op bedevaart mocht naar Rome. Hier nam ze dan ook alle tijd voor. Toen de maagden op een bootje in de Noordzee dobberden bedachten ze hoe fijn het zou zijn om te dansen. Ze dansten vervolgens net zo lang op de golven tot er vaste grond onder hun voeten verscheen. Dit werd het Noordzee-eiland Helgoland, oftewel heilig land. (2) Toen zij langs Amersfoort kwamen op hun bedevaartstocht richting Rome was ze behoorlijk moe en ging rusten. Maar haar maagden waren onvermoeibaar en wierpen de Heiligenberg op om als klooster te dienen. Er naast ontstond een kuil die zich vulde met water. Deze vijver werd het Zwanenwater genoemd. Dit zou op zich nog niet onmogelijk zijn geweest, ware het niet dat de sage expliciet stelt dat zij dit deden met hun vingerhoedjes! In een andere versie van de legende wordt verteld dat het niet de gezellinnen van Ursula waren, maar God zelf die de heuvel deed ontstaan om als hoofdkussen te dienen voor de vermoeide Ursula tijdens haar lange pelgrimstocht. Op de terugweg werd zij bij Keulen vermoord door Atilla de Hun. De beenderen van Ursula en haar 11000 gezellinnen zijn nog steeds in die stad te bewonderen. De enige die deze ramp overleefde was Cunera. Zij werd door een hoofdman genaamd Radboud onder zijn hoede genomen vanwege haar schoonheid. Echter zijn vrouw werd jaloers en vermoorde haar stiekem in een paardenstal. Ook Cunera heeft een heuvel aan haar gewijd gekregen; de Cuneraberg bij Rhenen. (3)

Ursula4Ursula2

(Ursula en haar 11000 gezellinnen gaan aan boord)

Graven met vingerhoedjes

Het idee dat je een heuvel kan maken door te graven met vingerhoedjes en dan ook nog voor de vage reden dat die heuvel een goede rustplek of zelfs hoofdkussen zou zijn voor een heilige, intrigeerde mij. Dat het opwerpen van een heuvel – als je slechts vingerhoedjes hebt om mee te graven – volslagen waanzin is, kan iedereen bedenken. Dus moest er iets anders aan de hand zijn. Iets wat de heuvel in een heel ander licht plaatst! De Heiligenberg is namelijk mogelijk een heidens cultusoord geweest, gewijd aan een plaatselijke godin. Hiervoor is geen rechtstreeks bewijs te vinden, maar wel een massa aanwijzingen en vreemde toevalligheden. (4)

Ten eerste is er de plek zelf. In de twaalfde eeuw werd die door Alpertus van Metz omschreven als ‘een heuvel ontoegankelijk aan alle kanten; aan één kant snijdt een modderige rivier (de Eem, nu de Heiligenbergerbeek), aan de andere kant een ononderbroken en zeer breed moeras, elke toegang af’. Dit doet me denken aan vergelijkbare eilanden als het eiland Sein in West-Bretagne, dat nog tot in de zeventiende eeuw een college van negen heidense priesteressen herbergde, het eiland Alyscamps in de Rhône en het bekendere pré-christelijke cultusoord Glastonbury. (5) Deze staat ook bekend als het eiland Avallon en werd ooit omgeven door moerassen. Volgens de legende werd deze plek bestierd door drie of negen priesteressen. Het is opmerkelijk dat ook Helgoland, het heilige eiland in de Noordzee, in een Friese sage voorkomt als opgeworpen door Sint Ursula en haar gezellinnen. Net als met de Heiligenberg ontstaat het heilige land op wonderbaarlijke wijze. Ook dit eiland was vroeger een heidens cultusoord. Er moet hier volgens Tacitus een tempel gewijd aan de godin Hertha hebben gestaan. (6) Vaak werden dergelijke heidense heilige plekken overgenomen door de christenen. Er werd dan op die plek een klooster of kerk gebouwd. Op de Heiligenberg werd in de tiende eeuw door bisschop Ansfridus een kapel gesticht, die later werd uitgebreid tot een klooster. Tot in de zestiende eeuw stond op de Heiligenberg een proosdij die bewoond door monniken. (7)

Vingerhoedskruidvingerhoedskruid (1)

Vingerhoedskruid

Ten tweede is er de legende. Nooit kan je een heuvel opwerpen slechts met vingerhoedjes. De heuvel is trouwens op een natuurlijke wijze ontstaan. Hij is opgewaaid door de wind tijdens de laatste ijstijd. Maar misschien kan je hem wel heilig maken! Want ging het hier om het naaigerei of ging het om de plant het vingerhoedskruid, of ook wel kortweg het vingerhoedje genoemd? Deze plant staat bekend om zijn giftige werking. Eén vingerhoedje zou genoeg zijn om je hart stil te doen staan. Maar de wijze vrouwen van weleer wisten maar al te goed van de werkingen van verschillende kruiden.  Ze wisten welke geneeskrachtig waren en ook welke hallucinogeen zijn. In de Ierse folklore heet de vingerhoed ‘folks’ glove‘ oftewel handschoen van het elfenvolk. Het verhaal gaat dat iemand die een bloem van het vingerhoedskruid op zijn hoed draagt en gaat slapen op een elfenheuvel (meestal een prehistorische grafheuvel) ´s-nachts de heuvel open zal zien gaan. Ook sint Ursula en haar gezellinnen sliepen naast of op de heuvel en vanaf dat moment werd de gewone heuvel een heilige berg! (8)

Zwanenjonkvrouwen

Ik heb het vermoeden dat de legende van Ursula een bedekte toespeling is naar een tijd waarin priesteressen met gebruik van kruiden, zoals het vingerhoedskruid, trancereizen maakten naar de ‘Andere wereld’. Een andere aanwijzing daarvoor is de naam het Zwanenwater voor de waterplas tegenover de berg. Deze zou door het graven met de vingerhoedjes ontstaan zijn. De zwaan is de vogel bij uitstek in de heidense symboliek die de mensenziel helpt bij de grote oversteek van deze wereld naar de Andere wereld. We vinden dit bijvoorbeeld terug in het oeroude kinderliedje “Witte zwanen, zwarte zwanen, wie gaat ermee naar Engeland varen?”. Hierbij is Engel-land het land der Engelen of anders gezegd het rijk der doden. (9) Ook Ursula is een prinses uit Engeland. Toevallig? Ik denk van niet. Het scheppen van een heilige berg is het werk van jarenlange meditatie, rituelen en trancereizen door de priesteressen van de Godin om op die plek de wanden tussen deze en de Andere wereld dunner te maken. Mensen konden hier ter bedevaart komen voor genezing van hun ziekten of om de krachten van de natuur te vieren.

ursula3

Ursula en de beer

Ursula heeft historisch gezien waarschijnlijk nooit bestaan. Zij is uit de heiligenkalender geschrapt. De etymologische betekenis van haar naam is beertje (denk aan het Franse ‘ours’ voor beer). Geen vreemde naam voor een Britse prinses uit de vijfde eeuw. Zeker gezien dat Arthur – de legendarische 6e-eeuwse koning van Engeland – ook beer betekent! Ursula zou prima de christelijke vervangster geweest kunnen zijn van een berengodin zoals de Keltische Artio of de Griekse Artemis; meesteres der dieren. Ook Artemis was een vrije en maagdelijke vrouw die door de wildernis trok vergezeld door haar vriendinnen. (10)

Muri_statuette_group_-_Artio

(Beeldje van de godin Artio gevonden vlakbij de berenstad Bern)

Ursula en vrouw Holle

De benaming Heiligenberg en de oudere naam Hohorst doen ook denken aan vrouw Holle oftewel de godin Holda. De godin Holda woont in de holle berg en zou dus een prima woonstee in de Heiligenberg kunnen hebben. Temeer als je weet dat zowel Holda gezien wordt als de beschermster der zielen en Ursula wordt voorgesteld met vele kleine gedaantes die zich verschuilen onder haar mantel.

UrsulaUrsula-and-the-Holy-Virgins1

Dat Holda in Christelijke tijden wellicht een nieuw leven is gaan leiden als de heilige Ursula kan je ook afleiden aan haar berg in Duitsland; de Hörselberg. In de Tannhäuserlegende wordt deze berg vermeld als de woonplek van Venus of Holda. De naam Hörsel of ook wel Ursel is echter van zichzelf al een godinnennaam en is mogelijk later verbasterd tot Ursula!  De relieken van de Heilige Ursula werden tentoongesteld in Keulen. Deze stad was niet toevallig ook de meest populaire plaats voor heksensabbats in oude sagen. Zo is de bedevaart van Ursula te zien als een aanwijzing voor de aanwezigheid van een heidense cultische plaats! (11)

Conclusie

Zo werden de godinnen van vroeger gemaakt tot heiligen of tot aanvoerders der heksen. Tegelijkertijd werden de priesteressen van de oude religie de kwade heksen en duivelaanbidders van de Christelijke periode. Sommige schrijvers interpreteren de reis van Ursula als de reis van de maangodin in haar maanschip door de nachthemel, waarbij de sterren haar gevolg van 11000 gezellinnen zijn. (12) Tegelijk is Ursula als berin te associëren met het sterrenbeeld Ursa Maior oftewel de Grote Beer. Dit sterrenbeeld wordt ook wel gezien als een schip of wagen van vrouw Holle die als wilde jageres de zielen aanspoort om zich over de hemel- of dodenweg (die dezelfde is als de Melkweg) te spoeden naar het zwarte gat bij de poolster vanwaar zij naar de andere kant kunnen. Deze hemel/dodenwegen liggen tegelijkertijd ook gewoon op aarde en verbinden sacrale plaatsen met elkaar. Wie reist op zo’n weg, is op dat zelfde moment bezig met een zielereis. Als pas gestorvene maakt iedereen die reis, maar als pelgrim ben je al even buiten de gevestigde orde. De reis die je maakt gaat van krachtplaats naar krachtplaats. Ook de christelijke middeleeuwse pelgrimages gingen niet in een lijn naar het grootste heiligdom, maar deden onderweg allerlei kleinere bedevaartsoorden aan. (13) Ursula is te zien als een vrouwelijke pionier van alle pelgrims! Zij maakt door haar aanwezigheid zelf de plaatsen heilig. Dit doet ze in ieder geval door te dansen en te slapen en mogelijk door een semidood. Zo is zij de godinnelijke – of in ieder geval heilige – voorgangster, die samen met haar gezellinnen de wereld sacraliseert en de sluiers tussen hier en daar verdunt door middel van diverse technieken van trance en extase.

Abe van der Veen

http://www.abedeverteller.nl

[Je vind de heuvel direct achter Heiligenbergerweg 5 Leusden; Villa ‘de Heiligenberg’, dit terrein is helaas privé, maar als je het ter plekke vriendelijk vraagt, kan je de heuvel wel bezichtigen..]

1) Sinninghe – Utrechts sagenboek p. 26 en 224

Wim de Gans – De Heiligenberg in tijdschrift De Kroniek dec. 2002 p.4

2) Friese mythen en sagen – J.P. Wiersma p. 247

3) In een latere versie van het verhaal wordt het opwerpen van de Heiligenberg gedaan met theelepeltjes. Maar thee werd er in de vroeg middeleeuwse tijd nog niet gedronken.

De sage van Ursula is verder best wel hilarisch. In Keulen werd een Romeins grafveld gevonden wat diende als groeve voor duizenden relieken van het zogenaamde heilige gebeente van Ursula en haar gevolg. De Roomse kerk kon er een erg goed handeltje mee doen..

http://www.kerkpleinamersfoort.nl/modules.php?name=News&file=article&sid=2928

http://www.cuneralegende.nl/pages/legende_index.html

4) Ook Sinninghe (p. 26) noemt deze mogelijkheid in zijn Utrechts sagenboek.

5) De Diversitate Temporum – Alpertus van Metz 1123 AD Geciteerd uit: Wim de Gans – De Heiligenberg in De Kroniek dec. 2002 p.4

Robert Graves – The white goddess voor andere cultische eilanden

6) In andere bronnen is het eiland gewijd aan de God Forseti

http://www.theodora.com/encyclopedia/h/heligoland.html

http://www.historieleusden.nl/foto’s/foto’s_heiligenberg-1.htm

Tacitus – De Germania H. 40 Nor in one of these nations does aught remarkable occur, only that they universally join in the worship of Herthum; that is to say, the Mother Earth. Her they believe to interpose in the affairs of man, and to visit countries. In an island of the ocean [ Helgoland?] stands the wood Castum: in it is a chariot dedicated to the Goddess, covered over with a curtain, and permitted to be touched by none but the Priest. Whenever the Goddess enters this her holy vehicle, he perceives her; and with profound veneration attends the motion of the chariot, which is always drawn by yoked cows. 

7) Ansfried (of Ansfridus) was in de 10e eeuw een vooraanstaand edelman. Hij was graaf van Hoey en had zich een dapper krijger getoond in dienst van de keizer van het Heilige Roomse Rijk. Toch voelde hij zich meer tot een geestelijk leven aangetrokken. Zo kwam het dat de keizer hem benoemde tot bisschop van Utrecht. Ook dat was hem niet vroom genoeg en zo kwam het dat hij zich begaf naar onbewoonde en moerassige streken ten oosten van Utrecht. Hij liet zich met een bootje overzetten naar de Hohorst, een heuveltje ten oosten van een moerassige rivierarm (de latere Heiligenberg, nu te vinden naast de Heiligenbergerbeek) en stichtte daar een (wellicht benedictijner) kloostertje. Daar verbleef hij in armoede als eenvoudig monnik samen met 12 andere monniken. Hij combineerde dit wel met zijn werk als bisschop in Utrecht en hielp aldaar de zieken en de armen. Zelf was hij de laatste jaren van zijn leven blind, maar toch bleef hij doorgaan met zijn nobele werk. Zijn grote rijkdom schonk hij aan de armen. Vlak voor zijn dood zag hij een visioen –  ondanks zijn blindheid – een lichtend kruis in zijn cel. Daarna stierf hij in zijn klooster op de Hohorst in een geur van heiligheid. Dit gebeurde 3 mei 1010 in zijn zeventigste levensjaar. Direct na zijn overlijden brak er een ruzie uit over zijn lijk. Men zag wel in dat het heilige gebeente van Ansfried een kostbaar bezit zou zijn. Als reliek kon het vele pelgrims trekken en mogelijk door zijn heiligheid wonderen verrichten. De monniken van de Hohorst wouden Ansfried op de heuvel begraven en ook zijn dochter Benedicta meende dat dit het beste zou zijn. De kanunniken van utrecht waren echter direct na het overlijden naar de Hohorst gekomen om zijn lijk op te halen. Daarvoor hadden ze ook soldaten meegenomen. Terwijl hier nog heftig over werd geruzied, brak er plots brand uit. (al dan niet met opzet aangestoken) In de daaropvolgende verwarring zagen de Utrechters hun kans schoon  en namen het lijk met zich mee. De monniken van de Hohorst zagen dit en wilden met de Utrechters op de vuist gaan, maar voor het tot een bloedvergieten kwam, stortte Benedicta zich tussen de partijen en smeekte hen het vechten te staken. Zo konden de kannuniken van Utrecht toch nog hun geliefde heilige Ansfried meenemen en in de stad in de Domkerk begraven. Ansfried werd de tot heilige verklaarde sint Ansfridus en de Hohorst werd de Heiligenberg. Vrij snel na zijn dood (ca. 1050) werd het klooster op de Heiligenberg opgeheven en verkleind tot een proosdij. Deze heeft daar gestaan tot in de zestiende eeuw. Nu zijn in de bodem van de heuvel slechts wat restanten van een tegelvloer van dat oude klooster te vinden en dat is alles..

8) Blöte-Obbes – De geurende kruidhof p. 238

Froud en Lee – De elfen

http://en.wikipedia.org/wiki/Digitalis

9) Een ander voorbeeld zijn de Walkuren. Dit zijn zwanenjonkvrouwen, dienaressen van Odin, die de gevallen strijders naar het Walhalla brengen.

Uyldert – Verborgen wijsheid van oude rijmen p.66

http://www.jmouders.nl/Themas/Vrije-Tijd/Vrije-Tijd/De-dubbele-bodem-van-Kortjakje.htm

10) Baring-Gould – Curious myths of the middle ages p. 185-187

Walker – Encyclopedia of myths and secrets p.414 (Horsel) en p. 1030 (Ursula)

In de heidense tijd werd een berenhuid gedragen en de berengod(in) aangeroepen om tot een wilde extase te komen. Ook kon je die woestheid oproepen door een wolvenhuid te dragen om de wolvengod aan te roepen. Zowel bij de Berserker (berenshirtdragers) als bij de Ulfhedr (wolvenhuiddragers) gaat het dan om Wodan de wilde jager en mogelijk ook om de wilde jageres Holda.

11) Baring-Gould – Curious myths of the middle ages p. 185-187 (De etymologie tussen Hörsel en ursula is natuurlijk later betwijfeld. Bv. in Owens college Historical Essays p.35 e.v.)

Walker – Encyclopedia of myths and secrets p.414 en p. 1030

12) John Fiske – Myths and myth-makers: Old Tales and Superstitions Interpreted by Comparative Mythologyp. 78 op.cit.:

The sainthood of St. Ursula is distinctly doubtful, and the number of her retinue, eleven thousand, has been proved to be an error in monkish calligraphy. St. Ursula is, indeed, the Teutonic goddess Ursa, or Hörsel. In many parts of Germany a custom existed during the Middle Ages of rolling about a ship on wheels, much to the scandal of the clergy, and this undoubtedly points to moon-worship, the worship of Holda, or Ursula, whom German poets of old regarded as sailing over the deep blue of the heavens in her silver boat. A great company of maidens, the stars, follow in her train. She is supposed, her nightly pilgrimage over, to enter certain hills.

Zie ook noot 6 over Tacitus

13) Zie bv. de boeken van van Herwaarden (over boetebedevaarten) , Koldeweij (heiligen in de modder) of Thiers (bedevaart en kerkeraad) .

Zie ook: Hero Tales and Legends of the Rhine – Lewis Spence

Thus in the later guise of Venus she entered the Hörselberg in Thuringia, in which she imprisoned the enchanted Tannhäuser, and there is good reason to believe that she also presided over the Ercildoune, or Hill of Ursula, in the south of Scotland, the modern Earlston, after which Thomas the Rhymer took his territorial designation, and whose story later became fused with her myth in the old Scottish ballad of Thomas the Rhymer. Thus we observe how it is possible for a pagan myth to become an incident in Christian hagiology.